תג מ8מ1.ן חאפו1ומתמ1נצ 41,ד1611ם 6תע2עמ8מ/2ע21עפ אע צע1פ

3 +-ס זאו

עהפאת2/

4960/ 0ז16סתס

צצפצט,ז4,ע 48 זא /1נ1 08 1,261 01:) טמ אעשידג, 111 מופ!נפמסזצ

2

אה דאוםי) 8668 ופוטסנ1צ, זא א116,/וו

פ5דזדעפטע1,8559861א , 51 111 ג,

אט דאעס צססם תמפנסטפנצ 41 א10דע, א פדדעפט4-4 ,59 1א , 1דפ עט 1ד דע

60 881124מ19110פסנצ | 250-4900 413

)תע0ס. מע ויאע6אצ0ס80מגפ1נסמ1צ. ציעלעץ

עתד תסע ספאזספתאש? עס ןא,זא צתע4א תמ1ן1 תפ1וממנצ }ג,;11טסו1ם סתע8 ןעפ אק צ4ע1פ

;צם פעפונצסעע ,לע

4 1 01960ט) .ם 1006 1

1 1זט06ץט) 106 67 4716/ /ד111זזם1 11811ט711ב) זזוסנוזש6פ 1116 101111601101 1 ז111/50//10 .ם חזחטזסם הוח 100016 8160 208 06 +ז6ט10 1ס1011110011 16/3008 151911160118 0561 .כן /161

1010111115/6 800 614 5001 101111601101 679ט0111/'ש 160116116 8114 /רזזהבן 2 עס פמתאטזםץ סא פּמתעמזאתזא זא ז6116) 000 310615/1 8 1101

{ססתץפ 1201010021 8 68000/4.18קן 201060 עס ,6טחט 6װ00/66 סת 1 זסז1 002068 תסתק010ס עטס ע10 תסחהז1קפת1 סת 1 . ש016811014 100150 04 .151261 ,0ז16:05216 }0 1ת11202 600161/' 2084 0ס1סת 406 שט 4692 8

1285 /?זסקןסענק 4611606021ת1 סת8 +12עץעקסס 106 16506048 /6016-) 8008 ת310015 21ת14210 סת 1 תזגמנסס ססטק סח} ת1 /6ח614 18 4106 415 ,1606טשסתא עטס 04 0684 106 10 .פאססט ;טס תז -1460414160 06 גס ז106ס0 124עץעקסס +תסעזטס סת חס1תטצ 104 אעסטץ תגםקזס תג 15 +1 עס -- 0068 סתטז ששסחא טסץ 14 עס - צעסטצ 4018 0 +18צץקסס 6ע2061 תג 0(סת טסץ 1 .18061ט0ץ8ע01981121110 21 11גתזס צט עס ,153א 413-256-4900 24 סתסתק עט 5ט 024204ס 16256קן

שלום אַשׁ

וואישע

ריע די א מ שי אַ} וי 2 מואריס שורכאֲוו פארמאגט - פייטער ;

א ברהט ‏ מנויטט בער דיה

די רשימה פון דערשינענע בענד --- צום סוף בוך

ש לום אַשׁ

ר אָ מ אַן

(צווייטער בוך פון ,פּאָרן מבול")

אַרױסגענעבן דורכן צענטראל-פארבאנד פון פּוילישע יידן אין אַרגענטינע

בוענאָס-איירעס, 1949

4 אאנניאזגעגתג, אנ 1250תק זע טנאנ אתתתם אזן פעמזיאוזנתם 50 זס00/6ח80 ץט +חפוזץעמסס

ח 259 אט 1 0 ה 59

"/57טא אש"

(2 } = / ס א)

.ץס 1 14 102104 סטף 46068140 61 116080

9 +,65ז/5/ 9סח6טם

ערשטער טייל -

קאַפּיטל 1

אַ פרימאַרגן

די האַרבסט-נעכט אין פּולן זענען טינט-שװאַרץ. הימל און ערד ליגן אין דוויסן אין די אָרעמס צוזאַמענגעקנױלט און טועך"אָפ פאַרבאַרגענע זאַכן, סודות פון דער יצירה... |

אַז עס הייבט-אָן צו גראָען, שטייגט דער הימ? פון דער ערך אַרױף און לאַזט-איבער א פטרישן נישט-באַרירטן ווייסן פּראָסט איבער ערד און פעלדער. פון די ביימער הייבךאָן צו קאָפּען אומפאַרשטענדלעכע טראָפּנס. די וועלט שווייגט נאָך, -- עס הערט זיך נאָך נישט קיין מרוק פון א בחמח. זי באַלאַנגט נאָך צו קיינעם נישט. זי איז ערשט נאָר-װאָס געבוירן געװאָרן אונטער דעם אויפשטייננדיקן הימ? און זי ליגט אויסגע- שפּרייט אַ געפונענע, באהויכט מיט פרישן טױי, וי אַן אונטערנעװאָרפן ניי נעבוירן קינר..

עס הערן זיך פון די פעלדער אייזערנע קלימפּערן, וי איינזאַמע װאַקער-טראָפּנט װאָלטן זיך פון פאַרװאָרפענע רינעס געגאָסן: דאָס פאָרן פון נאכט-טאַנדגראָקײיט אַרױס די ערשטע מילך-ווענן איבער די שטיי" נערנע ברוקן פון דער פּראַנער פאַרשטאָט. עס קלאַפּן די מילך-קאַנען אי- נעם פרישן חל? און וועקן די שלאָפנדיקע וועלט אויף:.

באַלד קומען פון נאַכט-טאַנ-נראָקײיט אַנדערע וענן אַרױסצופאָרן אויף דעם שטיינערנעם ברוק. פורן מיט קעפּלעך קרויט, פורן אָנגעלאָדן מיט קאַרטאַפלעס, וועגן מיט קאַסטנס אייער, ווענן מיט הינער-שטייגן, פעסלעך פלוימען, קוישן באַרנעס, באַליעס מיט לעזעלקעס, וואָס יידן און פויערן פירן פון דערפער און קליינע שטעטלעך צו דער גרויסער שטאָט

8 של ו ם 8 ש צו. עס לינט נאָך דער פייכטער טױ פון די נאַכט-פעלדער איבער די פורן. פון די שטויסן היי, פון די שטרויענע געזעסן קוקן פליישיקע, גע- זונטע פּראַװינץדמױדן אַרױס, װוינטיקע רויטע פּוערשע פּנימער פון קאַ- לירטע טיכער. געפרוירענע יידן מיט פארבונדענע אויערן, דורכגעווייסטע פּויערים אין פּאַרענדיקע שעפּספּעלצן.

מידע, מיט אַראָפּנעלאָזטע קעפּ, באַנאָסן אין נעפרוירענע אַנגסטן, קלאַפּן פערד מיט פּאָדקאָװעס אָן די האַרטע שטיינער פון ברוק. דאָס שלעפּט מען זיך איבער די פּראַגער גאָסן צו דער אייזערנער בריק, װאָס װאַרפט זיך מיט איר קערפּער אויפן ואַרשעווער ברעג אריבער.

דורך די אייזערנע נעצן פון דער פּראַנער בריק דערזעט זיך שוין דער ווייסער מאָרגן-טוי, װאָס איז אױיסגעשפּרײט וי אַ פּלאַכטע איבער היי- זער-דעכער, אויף קירכן-שפּיצן אויף יענער זייט הויכן ווייס?-ברענ.

דאָס איז די שטאָט װאַרשע.

= *

ביי הורוויצן, דעם לערער, איז נאָך נאַכט איבער דער וועלט. עס שרעקן וי שדים די שטיקער מענטשלעכע קליידער, צעהאָנגען איבער די שטולן. אַ כאָר פון שלאָף-אָטעמס אין אַלֶע נאַמען הערן זיך פון די ווינק- לען אַרױס. אַ װאַרימע שווערע נאַכט-לופט שטייט אין הויז פון אויס- געװאַריסמטע לייבער און בעטגעװאַנט. די ערשטע, װאָס שטעקט די פיס אַרויס פון בעט מיט אַ פאַרשלאָפן פּנים נאָך, איז די באַלעבאָסטע. זי טוט דאָס מיט נישט-געהערטע און נישט-געזעענע באַװעגונגען, זוכט אויס אירע קליידער אין דער פינצטער, מיט זיך נישט אויפצווועקן דאָס הויז- געזינט. דער מאַן אָבער איז שוין אויף. אָן אַ װאָרט אַרױסצורעדן צינדט ער אָן דאָס ליכט אויפן נאכט-שענקל.

--- צו װאָס? איך װועל אַזױי אויך זען.

--- נאָך װאָס עפּעס אַזױ פרי? --- בייזערט זיך דער מאַן א פאַר- שלאָפענער.

--- ס'נייט צו ווינטער, מ'רייסט פון די הענט.

און איידער וװואָס-און-ווען, פון דעם װאַסער-קראַן אין קיך הערט זיך אַ שטראָמל ניסן... :

די פַּאֶר נילדן זענען אָנגענרייט פון נעכטן א גאנצן טאָג ארומנע-

וו אַ ר ש ע 9

לאָפן צו די עלטערן פון די תלמידים, פאַרלעגענע שכר-למוד אױפמאַנען פאַרן מאַרק-טאָג. די טאָכטער האָט אויך בייגעשטייערט דאָט לערן-געלט פון איר שעה. עס האָט געזאָלט זיין אַן אֶנהייב אויף אַ ווינטער-מאַנטל, נאָר עס האָט אַלץ נישט געקלעקט. מיילער זענען אָן עיןדהרע דאָ אַ סך, און עס גייט אַ ווינטער אַ לאַנגער און אַן אומברחמנותדיקער, כאָטש מיט קאַרטאָפלעס זיין באַזאָרגט; מיט אַ פּאָר פעסלעך איינגעלייגט קרויט און מיט אַ קעסעלע פּאָווידלע.

אָנגעטון זיך אויף שנעל, האָט זי װי אַ דערפאַרענער מלחמה-מאַן, געװאָרפן אן אויג אויף די קופּקעס שלאָפנדע אין די ווינקלען. פלינק אין קאָפּ באַרעכנט וויפ? נפשות זי האָט צו דערנערן, נישט ווילנדיק געװאָרפן אַן אומפריינטלעכן בליק אויף דער טיר פון ,בית-מדרש". ,בית-מדרש" האָט זי אָנגערופן די שטוב, וועלכע זי האָט אָפּגעגעבן פאַר די בחורים, װאָט קומען פון דער פּראָװוינץ צו איר מאַן, און װוינען פאַר אַ קלייני- קייט ביי זיי. ,װאָס זענען זיי שולדיק, אַז זיי ווילן עסן??

קיין סך צו קלערן האָט זי קיין צייט נישט. עס ברענט אויף איר די הויט. , דאָרטן, אויפן מאַרק, מוזן שוין די ווייבער אַװעקרײסן די זעק פון די פורן. די געוועלבלעך-סוחרים קויפן אַלצדינג אויף". געכאַפּט דאָס טוך איבערן קאָפּ, אַ נעכטיקע זעמל אין מויל אַדיין, די צוויי גרויסע קויבערם אויף די אָרעמס, און געלאָזט זיך פון די שטינן אַראָפּ.

איר מאַן האָט דערווייל צוריק נאַכט געמאַכט, אױיסנעלאָשן דאָס ליכט און איבערגעצוינן איבער זיך די וואַרימע דעק.

אַ שלעפער געווען א שרעק, דער לערער חורוויץ. אָפּנעהיט זאָל מען ווערן, אַז מ'האָט אים אויפּנעװועקט ווען ער האָט געכאַפּט אַ דרעמל אין מיטן טאָג פון לעקציע צו לעקציע! נעכטן זיך אויך שפּעט געלייגט. אַרײנ- געלאָזט זיך אין אַ ווכוח מיטן ,זשאַכלינער" װעגן דער צוקונפט פון פּוילן. אַז עס האָט זיך געהאַנדלט ועגן אַ ווכוח און נאָך דערצו איבער פּולן --- האָט שלמה הורוויץ שטענדיק געמוזט אַרױס דער זינער און האָבן דאָס ?עצטע װאָרט. אַז נישט װאָלט די וועלט אונטערגעגאַנגען.. דער , זשאַכלינער" (די יונגעלייט האָט מען גערופן אויף די נעמען פון די שטעט, פון װאַנען זיי זענען געווען) האָט אים נעכטן נוט דאָס בלוט אויפגנעקאכט מיט זיין אומוויסנהייט װעגן פּױלן, און װי תמיד, וען מ'קאַכט אים אויף מיט דער אומוויסנהייט וועגן פּױלן -- זוכט ער טרייסט

10 ש ל ונ ם אַ ש

אין מיצקעוויטשעס נביאישע ווערטער, אינעם דריטן טייל פון , דזשאַרי", װאָס אַ נאַליציאַנער אױיסנאַבע האַלט זיך אויף ביי אים אין געהיים (צו- ליב דער געפאַר ביי אַ רעוויזיע די קאָנצעסיע אויף דער שולע צו פאַר- לירן). דאָס געשפּרעך האָט געדויערט ביז צוויי אַזײיגער ביינאַכט, און היינט שטייט-פּאָר א שווערער טאָג. קיין איין מינוט נישט קיין צייט, פון לעקציע צו לעקציע, טרעפּ-אַרױף, טרעפּ-אַראָפּ, אָבער דער שלאָף אין שוין מער נישט נעקומען. דער חוב האָט געמאַנט..

דער ,חוב" איז באַשטאַנען אין דעם פאָרשטייענדיקן עקזאַמען, װאָס ער האָט צו באַלײיגן פאַר פיר קלאַסן רוסישע גימנאַזיע, אַז ער זאָל האָבן דאָס רעכט צו האַלטן אַ פאָלקס-שו?, אַזױ וי עס איז לעצטנס אַרויס אַ נזדה אויף אַלע לערער. נאָך שווערער מי און גרויס פּראָטעקציע האָט מען אים דערווייל דעם פּאַטענט נישט צוגענומען ביז צום עסזאַמען, ער, שלמח הורוויץ, װאָס האָט צו אַכצן יאָר געהאָט חיתר-הוראה פון די באַ- דייטנדסטע רבנים, געשמט אַלס עלוי איבער האַלב פּױלן; ער, װאָס ווען ער איז שוין געווען אַ פאָטער פון א קינד און נאָך נישט נגעקענט דעם ,פּוילישן" א. ב. צ. און דאָך אין אַ קורצער צייט אױסנעלערנט זיך דריי שפּראַכן, אָנגעהויבן מיט דעם, װאָס ער האָט זיך נאַנצע ווערטערי ביכער אויסנעלערנט אויף אויסנװוייניק; ער, װאָס פאַרמאַנט אַ גרויס וויסן אין פילאָזאָפיע, קאָן אַ מאַסע וװוערטער פון פרעמדע שפּראַכן און ווייסט אַלע באַדייטנדע דאַטן פון דער וועלטצגעשיכטע אויפן קאָפּ -- דאַרף זיך איצט אנהייבן לערנען אויפדאָסנײי, וי אַ ייננל.

װאָלט עס אָבער גאָרנישט אויסנעמאַכט, אילאָװייסקיס ‏ רוסישע געשיכטע? האָט ער אויסנעלערנט אויף אויסנטוייניק. פאַר פיזיק, נעאָ- גראַפּיע, נאַטור-געשיכטע, מאַטעמאַטיק -- פאַר דעם אַלעם האָט ער קיין מורא נישט. פֿאַרװאָס ער האָט יאָ מורא, איז פאַר א נאריש סינדעריליר. ער קאָן נישט אַרױסברעננען די ,יערי" און די ,אי", ווען מ'באנוצט דעם האַרטן צייכן און ווען דעם ווייכן. אַלס פּוילישער פּאַטריאָט האָט ער, פאַרשטייט זיך, נעפילט א שנאה צו דער אַרויפנעצװונגענער רוסישער שפּראַך; װי ער האָט נישט גערן געהאַט איר ליטעראַטור -- האָט ער זיך דאָך באין אופן נישט געקאָנט, צי נישט נגעװאָלט, געװווינען צו איר, זיין צונג האָט זיך אנטזאנט ריכטיק אַרויסצונעבן אַ רוסיש װאָרט. די שפּראַך איז געװאָרן אױיסנעקנאָטן צווישן זיין צונג און זיינע ציין אַ פּלאַטשיק

דל אַ ר ש ע 11

טייג?ל, ער קאָן זי בשום אופן נישט איינבייסן. ער ווייסט אָבער, אַן דער אינספּעקטאָר װועט אים אויפן עקזאַמען נאָרנישט פרעגן: נישט וועגן גע- שיכטע, נישט וענן מאטעמאטיק, נאָר דווקא דאָס פאַרשאָלטענע קינ- דער-ליד, װאָס ער קייעט יעדן פרימאָרגן פון דער האַלב-צעריסענער כרעסטאָמאַטיע אַרױס.

שלמה חורוויץ איז אָבער נישט געװווינט צו זאָרנן, פון דעם האָט אים אָפּנעװװױינט זיין פרוי נאָך פון דער צייט פון קעסט אָן. װי אַ יידיש ווייב?, האָט זי גענומען אויף זיך די דאנות פון דער וועלט, און האָט איבערנעלאָזט פאַר איר מאַן די באַזאָרגונג פון יענער וועלט. דאָס אין נאָך געווען פון די צייטן, ווען ער איז געזעסן אין בית-מדרש און האָט אָנגענדייט אוצרות חלק עולם הבא. דאָס האָט זיך נישט געענדערט דער- נאָך, ווען ער איז געװאָרן אַן , אפּיקורס" און האָט זיך גענומען פאַר די טריף-פּסולע ביכלעך. ביזן היינטיקן טאָנ נאָך קאָן רחל?-לאה נישט זיין גאַנץ גלייכנילטיק, ווען זי הערט איר מאַנס שטימע אַרויסזיננען מיט אַ גמרא-ננון פון דעם קליינעם אַלקערל -- זייער שלאָפצימער, -- איבער- חזרנדיק פאַר זיך אַ שווער שטיק?ל פֿילאָזאָפיע. דעם נייעם למוד האָט זי באַצייכנט מיט איין װאָרט , פילאָזאָפיע?. זי הייבט דענסטמאָל אָן צו גיין אויף די שפּיץ-פיננער און מאַכט שטיל די קינדער מיט א , שא". שלמה החורוויץ ווייסט נאָר פון איין עבודה -- צו לערנען. אַנומלט האָט ער געלערנט גמרא -- איצט, לערנט ער פילאָזאָפיע. אַלעס איבריקעס האָט ער איבערנעלאָזן אויפן ווייב צו באַזאָרנן. אַזױ דענסטמאָל, אַזױ היינט. |

נאָכן ווייבס אַװעקנײין האָט ער אָבער מער גישט געקאַנט שלאַפן. דער עול האָט דאָך געפּיקט. וי אַמאָל האָט דער ,תכלית" געפאָדערט אויפצוהויבן זיך פרי און צו ניין אין בית-מדרש אַרין, אַזױ איצט האָט ער גערופן אויפצוהייבן זיך און אַרײינצוכאַפּן די צוויי-דריי שעה -- איי- דער ער האָט באַדאַרפט אין שולע גיין --- טאַר זיך. ער האָט זיך גענומען אָנטון מיט אַ סדר, וי ער איז געוווינט געווען צו טון אַלצדינג אין לעבן. איין שטיק אָנטועכץ נאָך דעם אַנדערן איז נעלענן צוזאַמענגעלײגט גלייך מיטן קנייטש און איז גענאַנגען איינס נאָכן אַנדערן. אָפּנעהיט זאָל מען ווערן, אַז ס'האָט ווער געזאָלט די שטיקער אָנטועכץ צונויפמישן, די הויזן פריער אַוװעקליינן פאַָרן העמד. ער האָט זיך געקאָנט אָנטון אין דער

12 ש 5 ו ם 8 ש

פינצטער. אַרײיננענאַנגען אין קיך, זיך וואַשן אויף די שפּיץינעגל, כדי נישט אויפצווועקן די קינדער. דערביי אָבער האָט ער נישט פאַרגעסן א טרייס? צו געבן ביי דער טשופּרינע זיין זון, דעם גימנאזיסט, װאָס האָט זיין קאָפּ אַרױסגעשטאַרצט פון בעט אַרויס. אָפּנעװאַשן זיך מיט אַ סדר, אָפּנעװישט זיך מיט אַ סדר, אָנגעטון זיך מיט אַ סדר, -- און אַז ער איז שוין אינגאַנצן פאַרטיק געװאָרן, האָט ער איבערנעווישט די ברילן אויף ריין און גענומען זיך לערנען.

די כרעסטאָמאַטיע מיט דעם קינדישן ליד איז געלענן אָפן פאַר אים און האָט געמאָנט דעם , חוב". עס אין אים אָבער אַ שאָד געווען צו פּטרן אַזא פרישן פרימאָרנן אויף אויסצוברעכן די צונג אַרױסצװאָנן ריכטיס די רוסישע ווערטער. וויפי? ס'איז נישט פאַר זיין פּעדאַנטישער נאַטור וויכטיק נעווען אַ פאָנעטיש ריכטיק אַרױסנעזאָגט װאָרט, דאָך האָט ער געפונען די אַרבעט פאַר צופיל שפּילעריש, אַז ער זֹאֶל פאַר איר פּטרן די גוטע פרימאָרנן-שעהען, ווען דער מוח איז פדיש און קאָן בעסער פֿאַר- נעמען. ער האָט נעהאַט אַ גרויסן יצר-הרע צו נעמען זיך צו זיין באַליב- טער אַרבעט. און דאָס איז געוען: צו זאַמלען מאַטעריאַלן פאַר זיין װויסנשאַפטלעכן ספר, װואָס ער קלייבט זיך צו שרייבן, בסוד-סודות, וועג די יידיש-פּוילישע נעמען, װאָס קומען פאָר אין דער יידישער געשיכטע אין פּוױילן. ער האָט געהאַט אַ פּאָר ,מקורים" אינדערהיים און נעמאכט זיך פון זיי זיינע נאָטיצן.

און די כרעסטאָמאַטיע מיט דעם פאָרשטייענדיקן עקזאמען האָט ער אָפּנעלײינט --- וי ער איז געװוינט געווען מיט אַלע אַנדערע וועלטיקע זאָרנן (װי דירחה-נעלט צאָלן, קוילן אויפן ווינטער באַזאָרגן, חיונה איינ- צושאַפן) -- אויפן ווייבס פּלייצעס. רחל-לאה װעט שוין אַן עצה נעפי- נען... | |

דערווייל האָט זיך דערהערט פון דער עס-שטוב, ווו די קינדער זע" נען געשלאַפן, אַ ייננלשע שטימע, װאָס האָט איבערגעחזרט אויף אויסנ- ווייניק פרעמדע ווערטער, פון אַן אומפאַרשטענדלעכער שפּראַך. דאָס איז געווען זיין זון, דער נימנאַזיע-:תלמיד פונעם זעקסטן קלאַָס, װאָס איך איבערגעגאַנגען זיין גריכישע לעקציע, אויסנעלערנט זיך פון אויסנװייניק גאַנצע שטיקער ,אָדיסעאַ". דער פאָטער האָט אויף אַ ווייל איינגעהאַלטן זיין לערנען און צוגעהערט זיך צום זונס, פּאַר אים אומפאַרשטענדלעכע

וו אַ ר ש ע 12

זוערטער. דאָס יינג? איז געווען זיין ליבלינג. נאָך דעם עלטערן זון, װאָס איז אַרייננגעפאַלן אין געפעננעניש צוליב זיין געהיימער געזעלשאפטלע- בער טעטיקייט (װאָס אנב דער פאָטער איז נישט געווען דערפאר), איז דאָס זעכצן-יאָריקע יינג? געװאָרן דער איינציקער טרענער פון זיינע האָ- שענונגען. שלמה הורוויץ איז געווען א משכיל, און נאָרנישט מער, ער האָט געבראַכט מיט זיך פון בית-מדרש אַ גרויפן דורשט נאָך לערנען. פּונקט וי זיינע זיידעס האָבן ליב געהאָט אַרומצושווימען אין די טיכע- נישן פון תלמוד, אַזױ האָט ער ליב געחאַט ארומצושווימען אין בילדונג. ער האָט געהאָלפן אַלעמען, װאָס האָבן זיך געװאָלט בילדן. אָבער ער האָט ליב געהאַט די בילדונג לשם בילדונג, און גאָרנישט מער. אין זיין יינג? האָט ער געזען די פאַרװירקלעכונג פון זיין אידעאל?. מיט דעם זעלבן נחת, װאָס זיין איינענער פאָטער האָט אַמאָל צוגעהערט זיך צו זיין גמרא-לערנען, ווען ער אין אַ יינג? געווען, אַזױ האָט זיך איצט שלמה חורוויץ צונעהערט צו זיין יינגלס גריכיש. און מען מוז זאָגן, אַז נישט אָן קנאה. יאָ, ער האָט מקנא געווען זיין זון, װאָס ער װועט האָבן די מענכעכ- קייט צו לייענען די גריכישע און לאַטײנישע קלאַסיקער אין אַרינינאַל, אַ זאַך, אויף וועלכער שלמח הורוויץ האָט געקוקט וי אויף א נליק, װאָס קינט אויף דער צווייטער זייט גרענעץ פון זיין לאַנד, וי אַן אַרימאַן קוקט אויף די רייכע פעלדער פון נניד. ער האָט מקנא געווען זיין יינג?, זיין דוגנט, נישט צוליב דער יוננט (װאָס שלמה הורוויץ האָט קיינמאָל נישט געהאָט), נאָר צוליב דער מענלעכקייט פון לערנען זיך. יעדע שעה פן איינענער זעלבסט-בילדונג האָט זיך דער לערער געמוזט קויפן מיט אַ גאַנצן טאָג פאַרשקלאַפונג צו אַנדערע. פון זיין קינדהייט אָן האָט ער געמוזט זיך דערנערן פון דעם, װאָס ער האָט זיין דערווערבט וויסן פאַר- קויפט צו אַנדערע. אַזױ איז עס געווען אין די פרומע יאָרן אין בית- מדרש, ווו נאָך אַלס יינג? האָט ער געלערנט מיט ייננלעך, און אַזױ אויך אין זיינע שפּעטערדיקע יאָרן, ווען ער האָט זיך גענומען צוֹ אַנדערע למודים. און כאָטש זיין לערערשע נאַטור האָט נעפאָדערט דאָס איריקע, צו טיילן זיך מיט אַנדערע די רייכטימער, װאָס ער האָט דערװאָרבן (פון װואָס ער האָט אנב אַ גרויסע גייסטיקע הנאה געהאָט), האָט ער דאָך נע- קוקט מיט גרויס צער אויף די לאַנגע טענ פון זיין לעבן, אויף די לאַנגע געכט, װאָס ער ניט אװעק פאַר אַנדערע. ער האָט זיך נעטראַכט: וען

14 ש לום אַש

ער װאָלט געהאַָט די לאַנגע זומערדיקע טעג און די לאַנגע ווינטער-נעכט פאַר זיך אַליין, וויפיל בילדונג װאָלט ער זיך געקאַנט איינשאַפן. און וי אַן אַרימאַן, װאָס גאַרט נאָך רייכטום, האָט שלמח הורוויץ געגארט נאָך צייט, װאָס מער צייט האָבן פאַר זיך אויף לערנען. צוליב דעם האָט זיך ביי אים אױסגעאַרבעט אַ מערקווירדיקע געשיקלעכקייט איינצושפּאָרן צייט. קיינער האָט זיך נישט געקאָנט אַזױ פלינק אָנטון װי שלמה הור- וויץ, קיינער האָט נישט געקאָנט נאָכשפּריננען זיינע טריט איבער דער גאַס, ווען ער איז געגאַנגען אויף זיינע לעקציעס. קיינער האָט נישט גע- קאָנט אַזױ פלינק שטייגן טרעפּן-אַרױף און אַראָפּ, װי דער מיט?-יאָריקער לערער. קיינער האָט נישט געקאָנט אַזױ זיך קאַנצענטרירן אין אַ בוך בשעת אַ רייזע אין אַ טראַמװײ, ווו צווישן איין שטיקל שפּינאָזאַ און אַן אַנדערן האָט ער געקאָנט אָן ווערטער, נישט ארויסטוענדיק זיינע אויגן פון בוך, באַצאָלן דעם קאָנדוקטאָר זיין פאָר-געלט, אָפּענטפערנדיס מיט אַ שטופּ פון אַ פּלייצע אויף אַ שטופ פון אַ פּלייצע, נישט צו שענקען א בליק אפילו דעם שכן, װאָס האָט אים געװאָלט צורויבן זיין שטיקל אָרט בשעת אַ געדראַנג. ער האָט שוין דערפילט ווען זיין סטאַנציע קומט אָן און אָן אָפּצונײיגן זיין בליק פון זיין בוך, מיט פאַרנומענע אױיגן האָט ער געקאָנט זען דעם נומער פון הויז, ווו ער האָט באַדאַרפט, און נישט מיט נגעזעענע טריט דורכשלייכן זיך דורך אַ געדראנג פון מענטשן, נישט אָפּצושטעלן זיך אויף קיין געשעעניש פון דער גאַס, דאָס שטענדיקע פויפן און איילן זיך האָט אייננעהאַלטן אין זיינע באַװעגונגען אַ כחורשע יוגנט- קייט און פרישקייט, ואָס ער האָט מיטנעבראַכט מיט זיך פון בית- המדרש אַרױס. -

ווען ער האָט איינגעהערט זיך צו זיין זונס גריכיש לערנען, האָט זיך אין אים געװועקט זיין פאָטערשער חשק אַרײנצוגיין צום יינג? און זאָגן אים אַ גוט װאָרט. נאָר שלמה חורוויץ האָט זיך דאָס נישט פאַרגונען. וי אַ פרומער ייד האָט שלמה הורוויץ , אָפּנעהיט" די מצוות פון בילדונג. וי אַ פרומער ייד היט זיך אויס פאַר אַן עברה, אַזױ האָט זיך שלמה הור- וויץ אויסנעהיט עפּעס צו באַגין קענן די אָנגענומענע געזעצן און כללים' פון בילדונג און פּראָגרעס. א מינוט נאָך האָט זיין פאָטער-אינסטינסט געצאַפּלט און נגעװוערט זיך קעגן דער ,פּעדאַגאָגיק" אַרױסצוװוייזן אַן איבריק סענטימענטאַל געפי? צו אַ דערוואקסן ייננל, -- באַלד האָט דו

װ אַ ר ש ע 15

לאניק" (שלמה הורוויץ האָט שטענדיק ליב געהאַט צוֹ באַנוצן דאָס װאָרט , לאָניק") געזיגט. שלמה הורוויץ אִבער האָט געהאָט אַ שװאַכ- קייט צו דעם יינג? זיינעם. נישט נאָר האָט אים געפרייט דעם ייננלס גנוטער קאָפּ, װאָס האָט אים נענעבן די מענלעכקייט אריינצוקומען אין גימנאַזיע, נאָר נאָך מער האָט אים נעפרייט זיין זונס התמדה. כאָטש די גריכישע לעקציע איז באַשטימט אויף מאָרנן, לערנט ער זי שוין היינט אויס, אין דעם זון איז ער זיכער געווען, אַז ער װעט זיך נישט לאָזן אִפּ- נייגן פון זיין װעג אױיף פּאָליטישער אַרבעט. זיין װועג װעט אים פירן צו אַ קאַריערע פון אַ געלערנטן, אין וועלכן שלמה הורוויץ האָט געזען דאָס העכסטע גליק פון מענטשלעכן לעבן. דאָס געפיל צום יינגל האָט אים נישט צורו נעלאָזט און באַזינט ווידער זיין , לאָניק". כדי אָבער נישט צו זינדיקן קענן דער פּעדאַנאָניק, האָט ער אָנשטאָט א נוט װאָרט, װאָס אין רייף געװאָרן אין זיין האַרץ צו זיין קינד, אָנגעהויבן זיך צוֹ בייזערן אויף אים און אַרייננגערופן דורך דער טיר:

--- דוד, דוד (שלמה חורוויץ האָט נאָר געגעבן זיינע קינדער ביבלי- שע נעמען), װאָס שלינגסטו די ווערטער וי זיי װאָלטן געווען קליסקעס? , אָדיסעא" עסט מען נישט -- , אָדיסעאַ" טרינקט מען וי גוטן וויין!

מיט דער דאָזיקער באַמערקוננ איז אי זיין פאָטער-ליבע, אי זיין לערערשער אינסטינקט געװאָרן געשטילט (דערביי נישט צו פאַרזינדיקן זיך קענן די געזעצן פון דער פּעדאַגאָניק),

דאָס יינג? האָט איינגעהאַלטן זיין אימפּעט, און האָט אָנגעהויבן אַרױסצװזאָגן די האָמערישע סטראָפן מיט מער ריטם, דעקלאַמירנדיק, און ער האָט געוווסט, אַז ער װעט מיט דעם דעם פאָטער נעפעלן.

דערביי אָבער האָט זיך דאָס יינגל נעטראַכט: ,אים אין עס לייכט צו זאָגן;: שלינג נישט. הונדערט סטראָפן אַראָפּצוזאָנן פון אויסנװייניק, כדי דעם חזיר, דעם פאָרזיצער פון לערער-ראַט, װאַסיל אַנדרײיעװויטש (וועלכער איז אַ גרויסער ליבהאָבער פון דער הומאַניסטישער בילרונג), צו געפעלן". דורך דעם װאָס ער, דוד, קאָן פינף מאָל מער סטראָפן פון דער , אָדיסעאַ? אויף אויסנװוייניק, וויפיל מ'באַדאַרף, איז נאָך מענלעך, אַז דאָס ייננל זאָל אָנהאַלטן זיין זשורנאַל אויף שטענדיקע פינפן, װאָס אָן זיי טאָר ער זיך נישט אינדערהיים ווייזן, ווייל די פינפן ניבן אים

0 ש? ו ם אַ ש

די מעגלעכקייט צו באַקומען די נויטיקע סטיפּענדיע פון אַ רייכן מעצע- נאָט פאַרן באַצאָלן אין קלאַס,

נאָר באַלד האָבן זיך דערהערט שטימען פון אַלע ווינקלען פון דער וווינונג. קינדישע שטימען, און שטימען פון דערװאַקסענע, נידריקע און העכערע, פאַרשטענדלעכע ווערטער און אומפאַרשטענדלעכע װערטער; ווערטער, װאָס האָבן אַ זין, און ווערטער, װאָס האָבן נאָר קיין זין נישט: ציפערן, רוסישע גראַמאַטיק, פיזיקאַלישע כללים, געאָגראַפישע נעמען, נעמען פון אַפריקאַנישע טייכן, פון פּאַציפישע אינדזלען, וועלכע װעלן קיינמאָל נישט ווערן באַטראָטן; אַסטראָנאָמישע ציפערן, וועלכע װעלן קיינמאָל נישט ווערן נעברויכט; פיזיקאַלישע געזעצן, וועלכע וועלן קיינ- מאָל נישט ווערן אויסגעפירט, און גראַמאַטיקאַלישע כללים, וועלכע װעלן קיינמאָל נישט ווערן באַנוצט און זענען נאָר באַשאַפן געװאָרן, כדי קינ- דער צו פּייניקן און זייערע יוננע טעג צו , פּאַרביטערן" --- דאָס האָט זיך דאָס ,בית-המדרש" אָנגערופן, װאָס האָט געהויזט ביי הורוויצן אין שטוב. | |

אַז עס איז טאָג געװאָרן און מען האָט שוין דעם גראֶען מאָרגנשיין געקאָנט באַנוצן אָנשטאָט די אָנגעצונדענע נאַזדליכט, איז פון מאַרק צו- ריקגעקומען רחל-לאה. זי איז געווען אינגאַנצן באַנאָסן פון אַנגסטן. די אַנגסטן האָבן נישט אַרויסנגערופן אויף איר פּנִים די צוויי פולע קויבערס מיט גרינװואַרג, ערד-פרוכטן, מילכיקס און אַנדערע עסנוארנ, װאָס זי האָט געטראָנן אויף ביידע הענט, נאָר די אַנגסט נישט צו פאַרשפּעטיקן זיך מיטן אָנבייסן פאַרן מאַן מיט די קינדער, איידער זיי נייען אין שילע. נאָך איר האָט אַ הויכער פּױער נאַכנעטראָנן אַ זאַק מיט קאַרטאַפלעס און אַ קויש מיט פלוימען אויף פּאָוויד?ע צו מאַכן. הינטער איר האָט זיך נאָב- געשלעפּט אַ דערשראָקענער יונגערמאַן. אַזױ באַלאָדן, איז רח?-לאה נעקו- מען פון מאַרק אַהײים! /

--- ווער איז דאָס? --- האָט איר מאַן געפרענט אויפן פרעמדן בחור, ווען ער איז אַרייננעקומען צו רחל-לאחן אין קיך, זי אונטערצוטרייבן די קאַװוע צו קאָכן, ווען ער האָט פּלוצלינג אַנטדעקט דעם יונננמאַן.

-- איך ווייס? -- ענטפערט רח?-לאה,. -- געפונען אים אויף די טרעפּ. דאָרט אַ גאַנצע נאַכט אָפּנעזעסן.

דער בחור, װאָס איז געזעסן אַ שוייננדיקער און אַ פאַרשעמטער,

װהאַ ר ש ע 11

וי באַהאַלטנדיק זיך אינעם שאָטן פון רחל-לאהט שירץ, האָט זיך אוים- געהויבן ביים לערערס אריינקומען. זיינע פּאות האָבן נעציטערט און ער האָט געהאַלטן די אויגן אייננענראָבן אין אַ ווינקל און געפרענט: -- דאָס איז אפשר דער הער הורוויץ? ו:

--- װאָס ווילט איר? -- האָט דער לערער געפרענט.

-- איך וויל זיך לערנען. איך האָב אַ גרויסן חשק זיך צו לערנען, -- שטאמלט דער יוננערמאן א דערשראָקענער.

--- זייער ווויל, זייער פיין, אַז איר ווילט זיך לערנען. אָבער װאָס זאָל איך פאַר אייך טון?

--- מ'האָט געזאַנט ביי אונדז אין קראַסנישין (איך קום פון קראָס- נישין), אַז דער, װאָס וויל זיך לערנען, פאָרט קיין װאַרשע צו דעם לערער שלמח חורוויץ. ער העלפט אין דעם אַלעמען אַרױס, -- און איך האָב נרויס חשק זיך צו לערנען, גרויס חשק.

--- איך האָב אויך חשק זיך צו לערנען. צו וועמען זאָל איך פאָרן? אפשר קאָנט איר סיר אויך געבן אַן אדרעס, צו וועמען זיך צו ווענדן? --- פרענט דער לערער.

דעד יוננערמאַן בלייבט שטיין אָן לשון. זיינע פּאוֹת ציטערן נאָך מער, און אַלֵיין שאָקלט ער זיך אויך און רעדט וי פאַר זיך:

--- און וואָס זאָל איך טון?

--- איך ווייס װאָס איר זאָלט? -- װאָס פרענט איר מיך? װאָס בין איך, אַ בילדוננפ-מיניסטער? װאָס האָב איך, אַן אַקאַדעמיע? איך װאָלט לעווען אַ בילדוננס-מיניסטער, איך װאָלט געהאט אַן איינענע אַקאדעמיע, װואָלט איך אוודאי געהאָלפן אַזעלכע יונגעלייט. אָבער װאָס קאָן איך טון, --- װאָס קומט איר צו מיר? |

--- צו וועמען דען? צו ועמען דען? -- פרענט דער יוננערמא; פאַר זיך. |

רחל-לאחה, וועלכע האָט אויס דרך-ארץ פֿאַר איר מאַן, נישט דערי וועגט אַריינצומישן זיד אין אַ געשפּרעך, קאָן עס אָבער שוין נישט אויס- האַלטן. איר גאַנצער ואַרימער טעמפּעראַמענט גיט זיך א וועק-אויף, זי ווערט רויט איבער די אויערן און רעדט-אויס;

--- ואס האָפטו זיך אַװעקנעשטעלט בייזערן אויף אים? װאָס זאָל ער טון, אַז ער וויל זיך לערנען? װאָס, גנבענען ווי? ער, נזלענען וויל ער?

1 18 ש ל ו ם אַ ש

װאָס בייזערסטו זיך? זעצט אייך, יונגערמאַן. הונגעריק זענט איר דאָך אוודאי. לאָז אים כאָטש אָפּאָטעמען. אַ נאַנצע נאַכט געזעסן אין דרויפן,

--- ווו װועסטו אים באַהאַלטן? דאָס גאַנצע הויז איז דאָך שוין פול? װאָס קומען זיי צו מיר?

דעדוויי? האָט דעם יונגנמאַנס דערשיינונג ארויסגערופן נייגעריקייט ביי די הויז-מענטשן. אין דער טיר פון קיך האָט זיך באַויזן אן איינ- וווינער פון ‏ בית-המדרש", וועלכער איז אַרױסנעקומען באטראכטן זיין נייעם קאָלענע.

--- פּאַניע הורוויץ --- איר האָט זייער רעכט. יוננערמאַן, װאָס זענט איר זיך געקומען לערנען? -- אַרבעטן באַדאַרף מען, --- רופט זיך אָן אַ פּאַרשױן אין דער טיר פון שטוב, אַרײנשטעקנדיק צוערשט זיין לֹאִם- הענטל,

-- אַהא, דער שמדניק איז שוין דאָ, אַזױ וי עס װאָלט אים ווער געווען געפרענט. אַזאַ לייט װוי איר, װעט ער נאָך שטענדיק זיין, --- רופּט זיך אָן די באַלעבאָסטע, און באַרואיקט דעם צעשראָקענעם בחור מיט אַ גוטן בליק. --- איר הערט זיי נישט. זעצט אייך, װאַרט, איך װעל באַלד קאַװוע מאַכן.

און זי נעמט דעם יונגנמאַנס פּעקל, װאָס באשטייט אין אַן איינ- וויקלעכטס אין אַ צייטונג, װאָס ער לאָזט נישט די גאַנצע צייט אַרױס פון אונטערן אָרעם, און ליינט עס אַװעק, װוי זי װאָלט דורך דעם אָפּנע- פּסקנט. אַז ער בלייבט דאָ.

דער לערער פּרוווט נאָך עפּעס צו רעדן. נאָר דאָס ווייב פאַרמאַכט אים באַלד דאָס מויל.

-- װאָס האָבן זיי זיך אָננעזעצט! אפשר װעט איר שוין אַרױסגײין פון קיך. איך באַדאַרף אָפּקאָכן קאווע, אָדער נישט! -- זאָגט רחל-לאה און נעמט זיך אַזױ ענערניש צו דרייען מיט איר קאַװע-מילעכל, אַז זי פאַריאָגט מיט דעם איר מאַן און דעם אַנדערן.

7 עַ ר ש ע 19 קאַפּיטל 2 וחל-לאחט טאַנ האָט זיך אָנגעהויבן

באַלד האָט זיך דערהערט פון הויף דאָס ספּעציפישע זיננען פון די ווארשעווער הויף-פיינל; |

--- האַנדל! האַנדל! האַנדל!

האָט רחל-לאה געוווסט, אַז דער טאָג האָט זיך אָנגעהויבן, האָט זי זיך גענומען מיטן נאַנצן אימפּעט צו רייבן די קאַוע. ווען זי האָט נע- האַלטן דאָס קאַווע-מילעכל צווישן אירע קני, האָט זי געצוינן די ווערטער ביים שעמעוודיקן ישיבה-בחור, וועלכער האָט זיך מיט זיין נאַנצער אַפּו- קורסות געפילט פאַרלעגן צו זיצן אַליין מיט א נקבחה. זי האָט געוווסט זיין גאַנץ לעבן, איידער ער האָט נאָך דאָס מויל געעפנט. עס אין איר געווען נענוי באַװוסט די ,היסטאָריעס" פון די יונגעלייט פון אירע פריערדיקע באַקאַנטשאַפטן. זיי זענען מער אָדער ווייניקער געווען ענלעך איינער צום אַנדערן. , אַוודאי שוין אַ באַװייבטער אויך!', װאַרפט זי אים צו פון קאַװוע-מילעכ? אַרױס. ,ניין, קיין באַװײיבטער איז עֹר נאָך נישט", זאָנט ער אַ רויט-ווערנדיקער. ;נאָך גוט. און װי קומט דאָס?" ווונדערט זי זיך פמעט. ,דער טאַטע אוודאי נעכאַפּט ביי די טריפה-פּסו- לע, אױיסגעפּאַטשט. אַרױסגעװאַרפן פון שטוב, הע?" , שיעור מיך נעמזיקט צום טויט", זאָגט דער יוננערמאַן, וידער אַמאָל רויט וערנדיק. , פון שטוב אַרױסנעטריבן, ביי חברים זיך אַרומנגעװאַלנערט, װו איין נאכט גענעכטיקט, נישט די אַנדערע. װאָס טון אין קליינעם שטעטל? כיבא א גנב ווערן. מיט שלעכטע יונגען זיך אַרומדרײיען. און אַז מען האָט איינס אַװעקנעװאָרפן, מוז מען זיך דאָך צוֹ עפּעס אַנדערש נעמען. מ'מוז דאָך האָבן מיט װאָס צו לעבן?? -- פאַרענדיקט דער אויפנעמוטיקטער יונ- נערמאן און קוקט אין אַ זייט. -- ,און זיי פרענן, פאַרװאָס זיי קומען אין אַ גרויסער שטאָט? ווו דען זאָלן זיי ניין?? ברומט די פרוי פאַר זיך. ;און מ'וועט שוין זען װאָס מ'קאָן טון". נאָכן אַנבייסן וועט זי אַראָפּנײן צום לעדער-סוחר, אמשר וועט ער האָבן נאָך א פּלאַץ אין זיין לעדער- קעלער, כאָטש אויף די פעלן צו נעכטיקן; אַז נישט, אפשר ביים בעקער אויף די זעק מעל, -- טראַכט זי זיך. נאָך אַלֶעם האָט ער גוט געטון,

20 ש ; |ן ם אַ ש

װאָס ער אין אין דער גרויסער שטאָט געקומען. און זי נעמט און גיט אַ שיט-אַריין די אָפּנעמאָלענע קאַװע אין זודיקן טאָפּ,

דאָס הויזגעזינט האָט שוין אומנעדולדיק, מיט האַלבע פּרעטענזיעס, געװאַרט אויפן אָנבייסן, דער מאַן מיט דעם ביכל אין האַנט, װי תמיך ביים קאַרגן נראָען מאָרגנליכט, שטייט ביים פענצטער. ער האָט נאָך אַ לעקציע, איידער עס הייבט זיך א די שולע. דער זון -- מיטן ביכער- ראַניעץ אין האַנט.

-- רחלדלאה, עס אין שפּעט, -- פאָדערט מען פון איר, אין א מינוט האָט זי שוין געגרייט צום טיש, מיט דער פרישער פּוטער, װאָס זי האָט פון מאַדק אַהײמגעבראַכט, און שניידט שוין אִפּ די גרויסע המו- ציאס מיט פּאַווידלע פאַרן זון אין שולע מיטצונעמען. דערוויי? וואַרפט זי צו אַ טעפּעלע קאַװע דעם זיך-פאַרלוירן-זיצן נעבליבענעם יונגנמאַן, מיט אַ גוט װאָרט; ,וי עס זאָל נישט זיין, --- זאָל ער זיך דערװאַרי- מען, אַ נאַנצע נאַכט אינדרויסן געשטאַנען, -- און וועגן תכלית װעלן מיר שפּעטער קלערן".

אַז די מענער זענען אַװעק, קומט די צייט אויף די סיידלעך. אין דער , בלינדער שטוב" (אַן אָפּנעטײלטע דורך א שפּאַניש װענטל? פון עס-צימער) שלאָפן די טעכטער. עס הערט זיך שוין פון דאָרט אַ נאַקעט מיידליש שאַרן מיט הענט און פיס, זינגענדיקע מיירלשע שטימען, און אַן אַמפּערן זיך, דאָס רייסט מען זיך אַרום איבער דער פרימאָרננדיקער צייטונג, וועלכע פון זיי זאָל פריער דורכלעזן די פאָרזעצונג פון זשע- ראָמסקיס ראָמאַן, װאָס דרוקט זיך אין צייטונג. ,אַהא, עס הייבט זיך שוין אָן: פּאַניע זשאַכלינער? (אַז זי יל עפּעס פון איר סובלאָקאַטאָר, רופט זי אים נישט ,שמדניק", נאָר מיטן פאַרויינטן נאָמען ,זשאַב- לינער") -- רופט פרוי הורוויץ דורכן פּאַפּיר-װוענטל אין , בית-המדרש" אַרײן -- נעמט אים דערווייל אַרײן צו זיך; העלענקע באַדאַרף זיך וואַשן", שטופּט זי אין די אָרעמס פון סובלאָקאַטאָר דעם פרעמדן יונ- גנמאַן און קלאַפּט צו די טיר נאָך ביידע. פון דער , בלינדער שטוב" הערט זיך שוין טאַקע זאָשקעס, דער ייננערער טאָבטערס, שטימע: , מען קאָן, מאַמעשי?" די ייננערע, כאָטש קוים זעכצן, איז שוין מער פרוי פון דער עלטערער, און זי האָט עס ליב אונטערצושטרייכן ביי יעדער געלעגנהייט, אין נאַנצן הויז איז דאָ איין-איינציק אֶרֹט זיך צו ואֲשן,

װ אַ ר יש ע 21

ביי דעם קראן אין קיך. לויפט זי טאַקע אַרום אַ גאַנצן פרימאָרגן, האַלב אַן אויסנגעטוענע, פון איין שטוב אין דער אַנדערער, און צעיאָגט די מאַנספּאַרשױנען, די איינענע און די פרעמדע, מיטן געשריי: ,מען קאָן נישט, מען קאָן נישט". ,מען קאָן, מען קאָן", ענטפערט אֶפּ די מאַמע. און צוויי האַלב-נאַקעטע סמיידלעך קומען זיך אינאיינעם אַריינצושטטפֿן. זיי פאַרענדיקן דאָס לעזן די פאָרזעצונג פון זשעראָמסקיס ראָמאַן אין דער טענלעכער צייטונג אויפן ווענ ביז צום ואסער-קראן.

די עלטערע איז צירלעך-מאנירלעך. א שלאַנקע, א דינע, אַ ווייכע און א מיידלשע. זי האָט זיך ליב צו פּוצן און נאָך מער האָט די מאַמע ליב זי צו סטראֵיען -- כאָטש אין סאַמעט און אין זיידנס. עס אין נאָר, נעבעך, נישטאָ פאַרװאָס. ארויסגענומען זי פון פינפטן קלאָס פּענטאָן מיט געוויין, אז זי זאָל צוהעלפן דעם טצטן אין שולע. די איבריקע צייט מוז זי לויפן אויף לעקציעם פאַר זיך אויף א קליידל צו פאַרדינען. ווינ- טער האָט עס געהייסן אויף א מאַנט?. נאָר שטענדיק אין דאָ אַן אַנדעף לאָך צו פאַרשטופן; דירח-נעלט, קוילן, צי פאַר עפּעס אנדערש. אָבער דאָך, וי ווייט זי קאָן, רחל-לאה, שפּאָרט זי אִפּ פון מויל, שפּאָרט זי אִפּ פון איר צייט פאַר דער עלטערער. אויך אצינד האָט די מאמע אַרױיס" גענומען פון טאָפּ אַרױס דעם סיידלשן קאָרסעט, איבער ועלכן זי אין נעכטן שפּעט אין אֶוונט געזעסן און אים פאַרריכט, באהאלטן אין א טאָפּ, כדי דער טאַטע זאָל אים נישט זען. אָפּנעהיט זאָל מען ווערן, אַן איר וועט אױיסזאָנן דעם לערער, אַז זיין טאָכטער טראַנט אַ קאָרסעט און אַז דאָס האָט אים די מאַמע אַליין, שפּעט אין אֶוונט, אויסגעװאשן און אויפגעריכט פֿאַר דער טאָכטער. וואָרים פּונקט אַזױ וי די פּעדאַגאַניק רעקאַמענדירט צוֹ ואַשן זיך איבערן האַלבן לייב יעדן פרימאָרגן פיט קאַלט פריש װאַסער (װאָס די עלטסטע טוט טאַקע איצט ביים קראן), פּונקט אַזױ פאַרווערט די פּעדאַגאָגיק צו טראַנן אַ קאָרסעט. אַ בפירו- שער דין. רחל-לאה גייט נעבעך אראָפּ פון פרומען װוענ און הינטער דעם מאַנס רוקן זינדיקט זי אַביס? אונטער קעגן די דינים פון פּראָנרעס.. זי קאָן נישט פארשטיין, וי אַזױ אַ מיידל קאָן זיך אָנטון אָן א קאָרסעט. אַלֶע אויפקלערוננען פון לאַננע ווינטער-נעכט, אז א קאָרסעט שטאַמט פון יענע ווילדע באַרבאַרישע צייטן פונעם באַרימטן , כינעזישן צװאַננײ שיכל", העלפן נישט, און איצט גלעט זי אים אַלֵיין אויס, נישט אָן ליבע

22 ש לום אַשׁ

(ער דערמאַנט אירע אייגענע מיידלשע יאָרן) און פאַרציט אין אים די שנורן.

שטייט די עלטערע, דאָס העמד אַראָפּנעלאָזט. איר איידעלע מייךל- שע הויט, װאָס טראָגט אין זיך שטראַלן פון דאָרפישער זון, װאָס זי האָט אין זִיך אײינגעזאַפּט דורך דעם זומער אויף איר װאַקאַציע, גע- האַרטעװעט פון קאַלטע סטאַוון און טייכן, אין וועלכע זי האָט זיך גע- באָדן, רויטלט זיך פון שטראָם אייזדקאַלטן װאַסער, װאָס זי לאָזט אי- בער זיך. די יינגערע, אין דער האַלקע, װאַרט אויף איר ריי צום ואַסער- קראַן, לעזט דערווייל? פאָר פאַר דער זיךװואַשנדיקער שוועסטער די לעצ- טע ענד פון פאָרזעצונג פונעם ראָמאַן. דערביי מוז זי דערהויבן איר שטימע ביז צו דער העכסטער אֶקטאַװע. וװואָרים, צוליב דעם ואַסער- גיסן, דערהערט נישט די שוועסטער איינצלנע ווערטער, דאָס אָרט פן- נעם ראָמאַן מוז זיין זייער אויפרעננדיק, ואָרים די זיךזואַשנדיקע ישוועסטער שטעלט זיך יעדן אױיגנבליק אֶפּ און מיט פאַרמאַכטע אױגן פון בייסנדיקע זייף-מולענעס פרענט זי איבער יעדעס נישט-דערהערטע װאָרט. די מאַמע דערוויי?, אַן אומנעדולדיקע מיטן קאָרסעט אין האַנט, טרייבט-אונטער די טעכטער, זי האָט מורא, אַז עס זאָל ווער נישט פּלן- צים אַריינקומען און זי כאַפּן מיט דער קאָנטראַבאַנדע אין האַנט --. מיטן קאָרסעט..,

נאָט צו דאנקען, דאָס , טרפה-פּסולנע?" שוין פאַרשטעקט אונטערן קלייד?ל און דאָס קלייד? מיטן מיידל שוין אויך פאַרשװונדן. די עלטס- טע אַריין אין שולע אויף די לעקציעס, די יינגערע אין פּענסיאָן. ערשט דעמאָלט דערלויבט זיך רח?-לאה עפּעס צו עסן. מיט דער זעמל אין מיט אַ טעפּל קאַװוע צווישן די קני, מאַכט זי אַ חשבון פון אַלֶע אירע זאָרגן, ניט א קרעכץ אויפן זון, װאָס זי האָט איבערנעלאָזט צו זיין אייגענעם גור? אין פּעטערבורנ. זי האָט אויך עפּעס צו קרעכצן אויפן ייננערן זון, דוד. די מאַמע ווייסט עפּעס ווענן אַזעלכעס, װאָס דער טאַטע טאָר נישט וויסן. ער איז געכאַפּט אויף דער זעלבער קרענק. װאָס דער עלטערער כרודער און כרענגט אַהיים עפּעס אַזעלכעס װואָס די מאַמע פאַרשטעקט אין אירע טעפּ... אַחוץ די זאָרג ווענן איר אייגן הויזגעזינט; וועגן דעם שווערן ווינטער, װאָס שטייט הינטער דער טיר וי אַ וװואָלף; וועגן דעם אינספּעקטאָר, װאָס לינט אויף איר קאָפּ, יאַנט-אַרום מיטן עקזאַמען

און יערעס מאָל װאָס ער באַווייזט זיך אַנטטיפט דאָס בלוט פון פּניט, און װעגן דער רייכער אַריסטאַקראַטישער דאַקטאָראָװע זילבערשטיי- נאָווע, װאָס האָט אָנגעזאַנט איר ויזיט אין דער שו? אױף היינט -- איז איר צונעקומען איצט אַ נייע זאָרג ווענן איינאַרדענען דעם יונגג- מאַן, װאָס זי האָט געפונען היינט אינדערפרי הינטער איר טיר,

נאָר יעדעס מאָל, ווען עס מאַכט זיך אַן עקסטראַדשטיקל אַרבעט און זי קאָן זיך נישט קיין עצה געבן, רופט זי צו הילף דעם , זשאַכלינער". דער , זשאַכלינער" איז איר עלטסטער ארויסהעלמער, ער און דער עלטט- טער סובלאַקאַטאָר אין , בית-חמדרש" און ער -- מער וי אַן אַנדערער -- ווייסט פון רחלילאהס זאָרגן, און העלפט איר צו לייזן די פארשידענע שווערע פראַנן, װואָס שווימען-אַרױף אין איר טאָג-טעגלעכן לעבן. וי זי זידלט אים נישט און רופט אים נישט אָן מיט יתרוס צונעמען --- איז ער, דער , זשאַכלינער", דער איינציקער ב"בית, װאָס זי רופט צו הילף אין אירע נויטן. --- מרדכי-חיים, מרדכי-חיים! -- רופט זי אים דאָס מאָל ביי זיין ריכטיקן נאָמען, -- װאָס קומט נאָר פאָר אין זייער זעלטענע פאַלן, ווען זי באַדאַרף אָנקומען צו זיין חילף, --- מרדכי-חיים, קומט נאָר אַרין, --- רופט זי צו אים דורך דער טיר.

אין דער טיר פונעם , בית:חמדרש" באַווייזט זיך ויינבערג, דאָס שװאַרצע שטעכיקע קאָוע-נערדל אַרױסשטאַרצנדיק פאָראוֹיס פֿאַר זיך, מיט די צוויי אומרואיקע, שפּיציקע, שװאַרצע מייזל-אויגן. ער דערװענט זיך נישט אַריינצוטרעטן אין קיך. ער וייסט ווענן װאָס עס האַנדלט זיך און האָט מורא צו נעמען אַ נייע זאָרג אויף זיך. ער שטאַרט-אַרױס דאָס רויטע ציננל?ל וי אַ הינטל צווישן די צוויי פאַרטריקנטע ליפּן, און פרענט אין דער טיר:

--- פּאַני חורוויץ, װאָס ווילט איר?

--- װאָס האָט איר מורא, אַז איך ווע? פון אייך אַ שטיקל אָפּבייסו? קומט נאָר אַריין דאָ, --- זאָגט זי צו אים מיט אַ גוט-מוטערשן ווונק און אַ װווי?-ווייבערישן שמייכל,

ער ווייסט, דער ,זשאַכלינער", אַז עס וועט אים טייער קאָסטן. ער װויל זיך דערמון אַרױסמאַכן. אָבער דער וויל-ווייבערישער איינלאַדונג

24 ש לו ם אַש

פון פרוי הורוויץ קאָן ער דאָך נישט ביישטיין. זאָגט ער עפּעס אונטער דער נאָז מיט אַ ברום,. און קומט אַריין.

--- גאָט, טרינקט אַ טעצל? קאַװע, -- שטעלט זי מאַר אים אַװעס א טעצל,

-- מוחל, שוין גענעסן אנבייסן, --- רוקט ער כמעט אָפּ דאָס טעצל, -- געהאַט אַ פונט ברויט מיט מילך פון נעכטן. צו וואָס האָט איר מיך אַריינגערופן?

-- מדדכידחיים, גיט אַן עצה, װאָס טוט מען מיטן יונגנמאַן?+ -- זאָנט זי, אַרױפלײגנדיק איר האַנט אויף זיינע אַקסל.

--- אַהײימפאָרן. מ'באַדאַרף זיי דאָ נישט האָבן. אַז זיי ווילן עפּעם טון, קאָנען זיי עס בעסער טון אויף דער פּראָװוינץ,. אינדערהיים קאָן מען . זיך אויך לערנען. און מ'באַדאַרפ זיי גיכער האָבן דאָרט, אין די קליינע שטעטלעך, וי דאָ. זאָלן זיי קעמטן מיט דער פינצטערניש, זאָלן זיי אַנ- דערע אויפמוטיקן. װאָס װועט דאָ פון אים ווערן? אן עקסטערן? -- מיר האָבן זיי גענוג, גענונ, דאָרטן זאָלן זיי זיצן,

--- און פאַרװאָס זענט איר נישט דאָרט געבליבן, אין קליינעם שטעטל, נאָר זענט אַהער געקומען צו לויפן? אַנדערע הייסט איר!

--- װאָס מיינט איר, בין איך טאַקע אויך אַ פּאַרך. געוויס װאָלט איך אין שטעט? פיל מער נוצן געקאָנט ברענגען. מיר ווילן עס זיך אַלע לייכטער מאַכן -- און מ'אַנטלױיפט פון זיך. נישטאָ פון ואַנען צו אַנט- לויפן. דאָרט ווו מען איז --- דאָרט דאַרף מען זיך מאַכן נוצלעך.

--- איר הערט דאָך, אַז ער האָט אַ פאָטער, װאָס שלאָנט אים. װי האָט ער געקאַנט בלייבן?

--- מ'האָט מיך אויך געשלאָגן, א קאַליקע מיך געמאַכט --- שלאָנט מען צוריק, קעמפן איז נישט אַזױ לייכט.

--- אַלזאָ, װעט איר מיר נישט העלפן איינאַרדענען דעם יונגנמאַן?

-- נישט די האַנט אין קאַלטן װאַסער. צו װאָס, צו ווען? אַז מ'זאָל האָבן נאָך אַן אינטעליגענט? מיר האָבן זיי גענונ. דאָס לעבט דאָך נישט פֿאַר קיין אַנדערע, נאָר פאַר זיך, כדי אַ קאַריערע צו מאַכן. דערנאָך, אַז עס דערשלאַנט זיך צוֹ װאָס, פאַרנעסט עס אָן אונדז און גייט נאָך אַרי- בער צו אונדזערע שונאים, צום שטארקן צד. אבי עס האָט זיך נאָר זיינס

ור אַ ר ש ע 29

דערגרייכט, שטיצט עס די געזעלשאַפט, װאָס שטיצט אים. אַ האַנט ואַשט א האַנט.

--- וואָס דען זאָל ער טון?

--- אַװײפפאָרן, דאָרט זאָל ער זיצן אין פינצטערן לאָך, אוֹן דאָרט זאָל ער קעמפן מיט דעם פֿאַנאַטיזם, מיט דער רעאַקציע. נישקשה, ביכער קאָן מען אויך אינדערהיים קרינן, אַז מװױ? זיך לערנען. און אַרבעטן דאַרף מען, פאַרדינען זיך אליין דאָס שטיק? ברויט מיט איינענע הענט. דאָס איז די ערשטע זאַך, און אוֹ מ'האָט צייט, לערנט מען זיך, און אַן נישט -- נישט. נישט זיצן װוי אַ קעסט-קינד אויפן קאַרק פון נוטע מענ- טשן, ביז מ'וועט ווערן 8 דאָקטאָר?, אַן אַדװאָקאטל. מיר װאָבן זיי גע- נוג, גענוגן אַרבעטער דאַרף מען -- עס איז היינט נישט מער די צייט פון דער חשכלה,

ער האָט נערעדט מיט איבערצייגונג און, װוי תמיד, געשפּריצט טיט די ווערטער, פאַרציענדיק די אוינן און באוװוענט מיטן קאָזע-בערד?, דערצן האָט ער זיין קראַנק הענט? געקאַנט מאָדנע ברעננען אין באַװענונג. פרוי הורוויץ האָט נישט געהאט װאָס אים צו ענטפערן, זי האָט דערפילט, אַזן מרדכי-חיים האָט רעכט. איר רעספעקט אָבער צו בילדונג, אין װעלפן זי אוּן דערצוינן געװאָרן דורכן מאַן, האָט באין אופן נישט געװאלט נאָכ- געבן. און, זי שמענדיק אין טזעלכע פאַלן, אַז זי האָט נישט געהאט װאָס צו ענמפערן, איז זי קייז געװאָרן און האָט אים נגענומען זידלען. |

--- היינט זענט איר אַ קנאַקער, איר האָט אַזױ נישט גערעדט, װען אנדערע האָבן אייך געהאָלפן צוֹ בלייבן דאַ אין דער גרויסער שטאט. איצט שיקט איר אַנדערע צוריק אהיים אין די קליינע שטעטלעך..

--- װאָס טו איך דאָ, איך ניי אויף בעלער? איך לערן זיך אויף א" גיווערזיטעטן? איך ארבעט אויף מיין שטיק? ברויט, און אַז איך האָב צייט --- לעז איך א ביכל, און אַז נישט -- איז נישט.

פרוי הורוויץ איז אומנעדולדיק געװאָרן.

--- אַלזאָ, וועט איר מיר גאָרנישט העלפן עפּעס צו טון פאַר דעם יונננמאן?

--- נישט די האַנט אין קאַלטן וואַסער. פאַר פּאַראַזיטן טו איך נישט. : | י

--- איר זענט אַליין אַ פּאַראַזיט, און איר זענט אַלין אַ דאָקטאָר?

26 ש ל |ן ם אש

און אַן אַדװאָקאַטל. און זענט איר עס נאָך נישט --- ווילט איר עס ווערן. איר אַליין האַלט מיט די שטאַרקערע קעגן די שװואַכע, איר זענט אַ , ליט- װאַק ? (דאָס איז געווען דאָס גרעסטע זיד?-װאָרט ביי די הורוויצעט אין שטוב). איר האָט גאר קיין האַרץ נישט, אַז איר קאָנט אַזאַ יונגנמאַן הייסן צוריק אַהײמפאָרן. די הון געדענקט נישט, ווען זי איז אַלײין אַן איי געווען. איך דאַרף אייך אויף טויזנט שאָק כפּרות. איך אַליין על זיך נעמען צו טון.

און זי האָט געכאַפּט דאָס טוך איבער די פּלײיצעס און האָט גענו- מען אַרױסגײן.

נאָר איידער זי האָט דִי טיר פון קאָרידאָר אויפנעעפנט, האָט זי צו וויינבערנן צונעשרינן:

--- הערט נאָר, , זשאַכלינער/, אַז איר ווילט ברויט צו דער קאַװוע, נעמט אייך. די פּוטער שטייט אין שענקל.

און זי איז אַרױס פון קיך מיט אַ קנאַק פון טיר.

קאַפּיטל 4 שכנים

נאָך דעם װוי זי האָט אַרױסנעפּטרט איר הויזנעזינט פון דער שטוב אַרױס, האָט רח?-לאה גענומען דעם שאל איבערן קאָפּ און האָט זיך גע- לאָזט צו די שכנים צו געפינען אַ קװאַרטיר פאַר דעם יונגנמאן, װאָס אין געקומען זוכן שוץ הינטער איר טיר.

עס איז נישט נעווען קיין ,דזשיקער" אָדער , נענשער" האַנדלס- הויף. נישט קיין , נאַלעווקער" אָדער , פראַנצישקאַנער" געוועלבער-הויף, אויך נישט קיין , נאַװאָליפּיער" קאַסטן-הויף. עס איז געווען ,באָניפראַ- טער" אַרבעטס-הויף. א לאַבירינט מיט הויפן, אָפיצינעס צוגעמויערט צו אָפיצינעס. ווו ס'איז נאָר געווען א נאָדל-פרייער פּלאַץ, -- אריינגע- קוועטשט א דעכ? מיט אַ שטוב. און אַלע לעכער פון די אומהיימלעכע טונקעלע אַפיצינעס און הייזער זענען געווען אָנגעפּאַקט מיט מענטש- גופים, װאָס האָבן געאַרבעט פון פרימאָרנן-לאָמפּ ביז צו דער נאַכט-לאָמפּ

וי =י

וו ע ר ט ע

ביי מאַשינען און װערקשטאַטן. טריקאָטן-פאַבריקלעך און זאָקן-פאַבריק- לעך, בייטל-נייערס און שלייקע-מאַכערס. זומער האָבן זיך פון די אָפענע פענצטער אַרױסגענאָסן די טרויעריקע געזאַנגען פון די אויסהעלפערינס, װואָס האָבן סיי דורך די לאַנגע זומער-טעג און סיי דורך די אומענדלעכע ווינטער-נעכט פֿאַר גראָשנס אויסנעשטאָכן די ראיה פון זייערע יוננע :אוינן, בלומען-מאַכערינס האָבן אין פּאַפּירענע און קאַרטאַנענע טויטע בלומען אַרײינגענאָסן פאַר גראָשנס די רויטלעכע מייךלשע קאָלירן פון זייערע באַקן און די פרישקייט פון זייערע יוננטלעכע ליפּן... אין אַנדערע לעכער זענען נעזעסן בערשטן-פלעכטערינס, װאָס האָבן אין זייערע לוננען אַריינגעשלוננען דעם שטויב פון חזיר-האָר. געהיימע פּאַפּיראָסן-דרײיע- ירינס, װואָס האָבן זיך דורך גאַנצע טעג אַנגעטרונקען מיט ניקאָטין, קאַנ- דידאַטקעס אויף די אָטװאָצקער וועלדער... אַ חוץ די טראַדיציאָנעלע שניידערינס, װאָס האָבן זיך געפונען כמעט אין יעדער שטוב. די קעלערס פון די אָפיצינעס זענען פול געווען מיט סקלאַדן לעדער, פאַרבן, הערינג, :בענזינען, נאַפטן, צוזאַמען מיט בעקערייען און ווורשטן-מאַכעריי,

אַ גאַנצן טאָנ האָט עס נערעשט און געליאַרעמט אין הויף פון מענ- טשן-פערד, איינגעשפּאַנט צוֹ גרויסע ווענן, װאָס האָבן צוגעפירט די מאַ- טעריאַלן צו דער אַרבעט און אַרויסנעפירט פּיראַמידן מיט שאַכטלען אויסנגעפערטיקטע אַרבעט,

די , לערערין" האָבן די שכנים פון הויף גוט געקענט. זי איז גע- ווען אַן אָפטער נאַסט ביי זיי. האָט אַ יידענע באַדאַרפט אין קימפּעט לונן, איז ביי אַ מאַמען אַ קינד קראַנק געװאָרן, וועמען אַ בעט אין יידישן ישפּיטאָל צו פאַרשאַפן -- האָט מען זיך געווענדעט צו דער , לערערין",

אַ ריח פון לעדער, פּאַרעדיקע ווורשטן, מיט אַ זיסלעכן פאַרלעננע- נעם טעם, אויסנעמישט פון האָניג און הייוון, פון דער בעקעריי, זענען געווען די שטענדיקע ריחות פון הוֹיף. נאָר זיי האָט פאַרטריבן פון צייט יצו צייט און באַהערשט דער געשמאַק פון הערינג און פאַרפוילטע אונער- יקעס פון סקלאַד. דאָס אין אַלץ געווען אין ווינטער, ווען די פענצטער פון חויז זענען געווען פאַרקלאַפּט. זומער אָבער פלעגן די אַלע ריחות פאַר- יאָנן די אָנגעווארימטע פייכטקייט פון נאַסע מאַטראַצן, װאָס האָבן זיך רגעלופטערט אין די פענצטער. היינט אין אָבער האַרבסט, און דער נע- שמאַק פון די פאַרפוילטע גרינסן, פון די אָנגעזייערטע אונערקעס פילט

6 28 ש ל ו ם אַ ש

מען אַרױס פון ,סקלאַד". פאָרן פקלאַד זיצט די אַלטע פּעסיע, אַליין אָנ געשװאָלן װי אַן אונערקע, אַ פאַרפּאַנצערטע פון העריננ-שופן און אָפּנע- שמאַנעכץ, װאָם בלישטשען אויף איר שירץ. זי האַלט די געשװאָלענע פינגער פאַרשטעקט אין איר אױיסגעקראָכענער, אַלטמאָדישער מופטע, און כאָטש די האַרבסט-זון װאַרימט נאָך מיט די לעצטע כוחות די ביינער, האָט די אַלטע פּעסיע שוין ווינטער געמאַכט און פאַרבונדן זיך די אויערן מיט אַ װאָלענעם שׂאֵל. .

דערזען די לערערקע דורכלויפן, האָט די אַלְטע פּעסיע פֿאַרשטאַנען, אַז דאָס גייט זי אוודאי אַרום א נדבה קלייבן פאַר אַן אָרימער שכנה+ האָט זי צוגערופן צו זיך די לערערקע מיט אַ באַװעגונג פון דער מופּטע; נישט א װואָרט אויסצורעדן, נעמט זי אַרױס, די אַלטע פּעסיע, אַ פאַר- פעצטן, פאַרזשאַװערטן פירער, און שטעקט אַרײן רחל-לאהן אין האַנט אַרײן.

--- ניין, פּעסיע, איך באַדאַרף נישט קיין נדבה! -- שרייט צו איף דורכן שאַל אין די אויערן אַריין רח?-לאה, אפשר האָט איר אַ קוארטיר פאַר אַן אָרימען יונגנמאַן, װאָס איז נעקומען פון דער פּראָװינץ זיך לער- נען?

--- װאָס האָב איך? ואָס האָב איך? -- פרעגט איבער די אַלטע פּעסיע, אַועקרוקנדיק דעם שאַל פון איר אויער און אַרױסשלעפּנדיק פון דאָרט אַ שטיק װאַטע,. מיט וועלכער זי האָט געהאַט פארשטעקט די אוי- ערן-לעכער,

--- קוואַרטיר -- איבערצונעכטיקן!

--- אַ קװואַרטיר --- איבערצונעבטיקן? --- ניין, טייערע, --- ניט די אַלטע פּעסיע אַ הויב די פּלייצעס, װוי עס װאָלט איר דערויף אַ שאָד נעַ- ווען א װאָרט אויסצונעבן, און אַלס אַ ראיה צו איר פּלייצע-באַװענונג, באַװייזט זי מיט דער מופטע (נישט אַרױסגענומען פון איר די האַנט} אויף די טינען הערינג מיט די אָנגעזייערטע אוגערקעס.

ביים לעדער-סוחר האָט זיך קיין פּלאַץ נישט געפונען. ערשטנס, איז אים די לערערקע לעצטנס פאָרגעקומען פארדעכטיק, און צווייטנס, האָט די ישיבה, װאָס געפינט זיך אין דער אָפיצינע אויפן צווייטן שטאָק, ביי אים צונענומען דעם נאַנצן קעלער-סקלאַד. אויף די יוכטן האָבן זיך ביי"

װו א ר ש ע 29

עאַכט אויסגעצויגן די ישיבח-בחורים און זיי נעהיטן פאַר גנבים, דורך דעם װאָס זיי האָבן זיי באַדעקט מיט זייערע לייבער...

דער בעקער, בנימין, איזן געווען אַ פריילעכער יונג. שטענדיק א באַ- ווייסטער פון מעל, האָט ער תמיד געשמייכלט, און ער רעדט נאָך צו ,דאַמען". אַ ,קאַװאַליער אין ווייסן".

און צו דער ,לערערקע" האָט ער שוין פון לענגסט אַ שװאַכקײט... (אַ ישיינער יונג געווען, בנימין דער בעקער). נאָר װאָס קומט אַרױס, אַז מען זעם אים שטענדיק אין ווייסן און עס שװאַרצט אַרויס אַ שוארצע באָרך :פון ווייסן וי אַ טייול.

--- אָ, פּאַני הורוויץ, װאָס װועט איר זאָגן גוטס? -- שטעלט ער זיך מיט איין פוס פאַרלייגט אויפן אַנדערן.

--- נעם נאָר צוֹ דאָס טייג, מאַך פּלאַץ! -- ניט ער אַ נגעשריי צו א זונג, אַן אַרויסהעלפער, און מיטן ווייסן באַמעלטן כאַלאַט אַ שאַר אַרי- בער איבער דער שטול, אויף וועלכער ס'אין פאַר אַ מינוט געלעגן דאָס יטייג.

--- בנימין-לעבן, אפשר האָט איר אַ נאַכטלענער פאַר אַן אָרנטלעכן יונגנמאן -- געקומען פון דער פּראָװוינץ, האָט ער נישט װו דעם קאָפּ אַנידערצוליינן, -- זאָנט זי צו אים מיט א שמייכעלע, איינס פון אירע שמייכלען, מיט וועלכע זי ווייסט אַרוױסצוקרינן אלץ פון אים, ווען מען דאַרף,

--- פֿאַר אייך, פּאַני הורוויץ, װוע? איך אַלצדינג טון, -- זאָגט בני- מין, און ניט זיך אַ צי-אויס דאָס שװואַרצע בערך? מיט דער פארמעלטער האַנט,

--- זאָגט, ווו װילט איר אים ליינן, דאָ אױף די זעק מעל? פּרא- שע! עס שלאָפּן שוין א דריי פּאַרשױנען --- צוויי לער-יינגלעך און דעם שכנס אַ יינגל, װאָס ער האָט אים נישט ווו צו , פּאָמיעשטשען" ביי זיך. --- זאָל פון מיינעטווענן לינן נאָך א פערטער אויף די זעק. אַ מולטער יטייג קאָן ער צוקרינן פאַר א קישן -- זאָנט דער שיינער פראַנט בנימין דער בעקער, און מאַכט זיך בשעת מעשה נלייך מיט די באמעלטע פיננער די שיינע שװואַרצע װאָנסעלעך, און קוקט אפּעטיטלעך אויף פרוי הורוויץ ומיט בלישטשענדיקע שװואַרצע אייגעלעך פונעם פאַרמעלטן פּנים אַרױס,

פרוי הורוויץ קוקט זיך אַרום אויף די זעק מעל?, צוװישן וועלכע עס

50 ש לום אַש

וואַלנגערן זיך אַרום פאַרדעכטיקע שטיקער קאָלדרעס, שאָקלט מיטן קאָפּ און פאַרלאָזט די בעקעריי. פאַרנינט נישט אפילו דעם שיינעם בנימין 8 שמייכעלע. דערפאַר לאַכט הויך הינטער איר דער בעקער-יוננ און קראַצט זיך פאַר הנאה מיט די ווייס באַמעלטע פיננער צווישן די שװואַרצע קוד- לעס פון קאָפּ,

טיר אין טיר מיט דער בעקעריי האָט וועלוול? קאָלבאַס געהאַט זיין ווורשטן-פאַבריק. דער נאַנצער חוֹיף האָט נעציטערט פאַר וועלוול קאָל- באַס. שטענדיק אַ פאַרכמורעטער, מיט אַראָפּהענגענדיקע ברעמען און ברייטע אַראָפּהענגענדיקע װואָנסעס, פון וועלכע עס האָבן שטענדיס גע- טריפט טראָפּנס. ער האָט נישט געקאָנט א מענטשן קוקן גלייך אין די אויגן אַריין. שטענדיק אין אַ זייט, און שטענדיק עפּעס געמורמלט פאַר זיך, וי דאָס געוויסן װאָלט אים געפּײניקט פאַר פאַרבאָרגענע זינד. עפּעס אינעם פאַרפעצטן, פאַרבלוטיקטן שפּענצער מיט אַ גרויסן האַקימעסער אין דער האַנט האָט ער אויסנעקוקט וי אַ גזלן, װי א קוילער, --- נאָר- װאָס צוריקנעקומען פון װאַלד. די קינדער זיינע זענען פרי אַנטלאָפן פון אים. די יונגען חאָט ער אַרױסנעיאָגט, די מוידן זענען אַליין אַװעק. (שיי- נע מוידן געהאַט, וועלוול קאָלבאַס, מיט געדיכטע שװאַרצע צעפּ האָר, מיט שטאַרקע בריפטן און ברייטע חיפטן --- האָבן זיי די , שװאַרצע יאָר? אַרױסנעכאַפּט ערנעץ-ווו אין אַרגענטינע...) שוין אַ צייט װוי ער קריגט צונעשיקט אויף יעדן יום-טוב נעלט פון אַרנענטינע, סמיט ראש-השנה- קאַרטן. נעמט ער דאָס געלט מיט די װונטש-קאַרטן, --- (װאָס ער מיינט, אַז עס איז אויך געלט -- אַלץ װאָס עס קומט מיט דער פּאַסט איז געלט), --- און שטעקט עס אין שעניק אַריין. קאָלבאַס באַדאַרף נישט קיין געלט. גאָרנישט דאַרף ער, נאָר זיין אַרבעט, ביי וועלכער ער שטייט פון זעקם אינדערפרי ביז שפּעט אין אָוונט -- צעחאַקט די גרויסע ריפּן פלייש, װאָט דער קצב ברעננט אים אַריין געטרייבערטע, שוין מיט דעם שטעמפּל ;כשר", פון ראַבינאַט. גרויסע פקאַנדאַלן שוין געווען מיט ועלוול קאָל- באָס, נישט איינמאָל האָט אים שוין דער ראַבינאַט געטרפהט די ווורשטן (נישט קיין צוטרויען געהאַט צו זיין כשר) --- איז ער זיך געגאַנגען אין נמינע שלאָנן. יעדעס מאָל ווען מען ברענגט אים אַ געטרייבערט שטיק פלייש מיטן שטעמפּל , כשר", גייט ער אַרױס אין חויף, האַלטנדיק דאָם

וו אַ ר יש ע 31

שטיק פלייש אויף זיינע אָרעמס, און שרייט אויפן הויכן קול: ,נאַט, זעט דעם שטעמטל , כשר", אַ כאָליערע זאָל אייך פּאַקן!"

פוֹן קיין אנבייסן, פון קיין מיטאָנ ווייסט ער נישט. קאָלבאַס פרעסט" אויף דאָס אָפּפאַל פון די פליישן, װאָס ער קאָן נישט איינבראָקן אין די וװוורשטן. אַזױ אַרבעט ער פון שבת ביז שבת. זיין איינציק פאַרגעניגן אין שבת נאָכמיטאָג צו שלאָפן. זומער-צייט טוט ער זיך אֶן די שטיוול מיט די גדויסע כאלעוועס און נייט מיטן ווייב --- אַ ברייט-פליישיקע יידענע װוי אַ פאָס -- (דער איינציקער פּאַרשױן, פאַר וועמען ער האָט מורא, זי קאָן אים אַמאָל אַ פּאַטש דערלאַנגען אויך) --- גייט ער צואמען מיטן ווייב אַרויס פון שטאָט אויף מאָקאַטאָװער , ציטאַדע?", ביים יידישן שפּיטאָל, כאָליעט זיך אַװעק אין אויסגעברענטן נראָז, ליינט-אַװעק דעם קאָפּ אויף נעכעס אַ פוס און שלאָמט-דורך צווישן נװאַלטן און געשרייען פון אין , פּאַלאַנט" שפּילנדע יונגען, פון זיך-קריגנדיקע מוידן, אַ גאַנצן זומערדיקן טאָג ביז עס ווערט פאַרנאַכט. כאַפּט ער זיך אויף און זאַנט א פֿאַרקרימטער: , נעכע, קום אַהחיים. עס אין מיר עפּעס פּאַסקודנע אין מויל".

ווינטער ליינט ער זיך אַװעק סמיטן וייב אויפן טאַפּטשאַן. נעכע, וועלכע קאָן לייענען עברי-טייטש, מישט-אויף דעם , צאינה וראינה', און צווישן גרעפּסן, װאָס וועלוו?ל גיט פון זיך אַרױס, לייענט אים די יידענע פֿאָר װועגן ,נחן מיט דער תיבה". ביז נעכע זאָגט אים מוסר: ,ועלװל קאָלבאַס, װאָלסט כאָטש דרך-ארץ געהאַט פארן הייליקן נחן". ,האָסט טאַקע רעכט מיין ווייב --- קרעכצט נעכעך וועלוול אפ אויף דעם, װאָס ער איז שוין אַ פאַרפאַלענער און גאַרנישט װעט אים שוין העלפן. גראָבט ער איין דעם האַרטן קאָפּ אין נעכעס א שמאַלץ-גרוב, און חייבט-אָן צו פייפן מיט דער נאָז. עס געדויערט נישט לאַנג, און נעכע טוט אים נֹאֶך...

פאַר וועלוו? קאָלבאַס ציטערט דער הויף. די איינציקע, װאָס האָט נישט קיין מורא פאַר אים, איז פרוי הורוויץ. פאַר פרוי הורוויץ האָט אפו- לו וועלוול דרךזארץ. ער ווייסט, אַן עס איז עפּעס אן אנדער סאָרט פאר- שוין, פאַר וועלכן מען באַדאַרף חאָבן רעספּעקט, און נישט איינמאָל, ווען פרוי חורוויץ גייט-אַרום צווישן די שכנים צונויטנעמען אַ פַּאַר נילדן פאַרן סוכאַטניטשע ווייבל, די פּאַפּיראָסן-מאַכערין, װאָס וווינט אויפן פערטן שטאָק, טראָגט איר וועלוול אַנטקעגן אַ שטיק פלייש פון סאַמע בייליק

32 של | ם אַ שׁ

אַרױיס, װאָס ער װאָלט אַליין זיך נישט פאַרגינען אפילן אויף שבת. דער- זען, אַז די פרוי הורוויץ איז פון בעקער אַרױסגעלאָפן אַ צעמישטע, האָט זי וועלוול? אָפּגעװאַרט אויפן שווע? פון זיין ווורשט-פאַבריק?. די טיר פו- נעם , פאַבריק??" איז שטענדיק געשטאַנען אָפן, און עס האָט זיך געטראָגן פון דאָרט אַ פּאַרע וי פון אַן אונטערנעהייצטער מקוה. צוליב דער פּאַרע האָט מען נישט אַרױפגעזען װאָס דרינען טוט זיך. מיט דעם פאַרפעצטן שפּענצער און פאַרטוך, אַרױפגעשאַרצטע אַרבל און אַ האַקמעסער אין דער האַנט, װאַרט וועלוו? אָפּ די פרוי הורוויץ און רופט איר צו מיט אַ געביי- זער, ווען יענע איילט זיך און באַמערקט אים נישט.

--- װאָס, איך בין שוין קיין ייד נישט? מיין הוין אין טרפהף -- װואָס לאָזט זי מיך פאַרביי, ווען זי גייט נאָך אַ נדבה? -- בייזערט זיך וועלוו?, --- קומט-אַרײן, על איך אייך נעבן א שטיקל פלייש.

--- גיין, וועלוו?, --- זאָגט צו אים די פרוי הורוויץ, --- איך באַדאַרף א נאַכטלענער פאַר אַן אָרימען יונננמאַן, װו ער זאָל קאָנען איבערנעכב- טיקן.

--- װאָס, פאַר אַ לערנער?

--- אוודאי פאַר אַ לערנער, װאָס דען, פאַר אַ ליידיקנייער װעל איך די טירן אָפּהאַקן?

וועלוול קראַצט זיך אין קאָפּ צווישן די קודלעס, און רופט אין דער פּאַרע אַריין:

--- נעכע, נעכע, קום נאָר אַרױיס!

פון דער פּאַרע שטיינט-אַרױס א באַוענלעכע מאַסע:. אין קאַרוגן שיין פון קאָרידאָר, װאָס פאַלט-אַריין דורך אִן אָפּענער טיר, זעט מען אַ יידענע אין אַ נעבלימלטער װאַטאָווקע, מיט אַ פַּאֶר רוימע זאָקן אויף די ריק-אַנגעשװאָלענע פיס, דעם קאַפטן אויסגעטון, נאָר אָנשטאָט דעם אַ האַנטוך אַרומנעװױיקלט אַרום באַהעמדטן האַלדז. זי האָט אויסגעזען אַזױ וי זי װאָלט נעקומען פון וואַשן וועש. זי איז געקומען פון אויבן, װו זי האָט געהאָלטן דעם מאַן רויכערן די ווורשטן, וועלכע זיי האָבן אויסנע- אַרבעט פאַר די ביליקע ואַרשעװער שענקען.

--- װאָס ווילפטו? --- פרענט געכע, און ווישט זיך אֶפּ מיטן האַנטוך דעם שווייס פון דעם אומנעהויער גרויסן פּנים.

--- ווילסט דיר פארדינען א מצוה -- נעם אַריין אן אָרימען ישיבה-

וד אַ ר ש ע 8

בחור צו נעכטיקן. די , לערערקע? זאָגט, --- ווייזט וועלוו? אויף דער פרוי הורוויץ.

נעכע קוקט אויף איר מאַן מיט די אויגן פון אָנגעשװאָלענעם פּנים אַרױיס און זאָגט מיט א טאַרװוונדערטער מינע:

--- נו,, וועלוו? קאָלבאַס, באַדאַרפסט האָבן מצוות? פון ווען אָן אין דאָס?

--- װאָס, איך טאָר נישט? אַלע מצוות מעג האָבן דער לעדער-סוחר, איך װי?ל מיר אויך עפעס פאַרדינען אויף יענער װעלט, --- זאָנט װועלוול מיט געבייזער,

--- אויף יענער וועלט וועסטו דיר פאַרדינען דאָס פייערדיקע גיהנום, ווייל דו פרעסט אומגעדאַװנט און אומגעװאַשן, -- זאנט נעכע, און ווענדעם זיך צו דער פרוי הורוויץע --- נו, גייט שוין גייט, ווו װעלן מיר אים לייגן, --- אין אויוון אַרין, אַ כיבע, מיט די ווורשטן, אַז מיר שלאָפן אַליין אין רויך.

--- אוֹן איך על דיר ווייזן, אַז איך װע? מיר יאָ פאַרדינען אַ מצוח. פּאַנִי הורוויץ, װאַרט נאָר אַ מינוט, --- שרייט-אויס װעלוול, װעל- כער איז געװאָרן אריינגעיאָגט דורכן ווייב אין אַמביציע, --- װאַרט נאָר אַ מינוט, דאָ האָטם איר אַ וװוורשט פון , בייליק" אַרױס. נאָט אייך, טראַנט דאָס אַרױף צוֹ דעם סוכאָטניטשע ווייב?. זאָל זי אויך לעבן א גוטן טאָג. די יוגגען מים די מוידן שמעקן דאָ אַרום וי די הינט נאָך א ביין צו דערכאַפּן א שטיסל , אָבלאַמּ".

-- וועלוול קאַלבאַט, װאָס ביסטו משוגע געװאָרן: א גאַנצע קיש- קע? און אַ פּאֶר ביינער װאָלט נישט נענוג געווען א זופּ אִמּצוקאָכן?

-- גיין, אַ גאַנצע קישקע מיט אַ שטיק בייליק דערצו. איך ווי? אויך זיין אַ ייד. איך װוי? זיך אויך אַמאָל אַ מצוח פאַרדינען! --- שרייט וועלוופ קאלבאס אויפן קול, וי עס װאָלט אים ער געשאַכטן.

דאָס גאַנצע הויז האָט געקענט דאס סוכאָטניטשע ווייב?, דאָס אין די פּאַפּיראָסן-מאַכערין פון דעם פערטן שטאָק. אַלע וויילע וװוערט אַ גע- שריי פוֹן קינדערשע קולות: , די מאַמע שטאַרבט אַװעק!" נאָר אַזױ וי דאָס נעשריי האַלט שוין אָן א פּאָר יאָר, האָט מען זיך צו אים צונע- וווינט. אַ פֹּאַר מאָל האָט שוין דער חויף צונויפנעזאַמלט נעלט און זי אַרױסגעשיקט קיין אָטװאָצק. נאָר קיין לעכערדיקן זאַק קאָן מען נישט

54 ש 5ום אַש

אָנפילן. זי שטאַרבט און שטאַרבט -- און יעדעס יאָר האָט זי אַ קינר. ליגט אין בעט און שפּייט מיט בלוט, און האָט אַ גרויסן בויך... אַ מאַן אַ שליממז?, אַ װוויל-לערנער, זאָגט מען. אַ זייגער-מאַכער אָן אַ שטעלע, אַרבעט ער אויס פּאַפּיראָסן, װאָס די קינדער מאַרקויפן אין געהיים אָן אַ באַנדעראָל. פרוי חורוויץ קען זי גוט. אַז עס ווערט גאָר שלעכט, קומט מען אַראָפּצולויפן אויפן ערשטן שטאָק צו דער לערערקע: ,די מאַמע פאַלט אַוועק". נעמט די לערערקע דאָס טוך איבער די פּלייצעס און גייט-אַרום צוֹ שכנים.

געקראָגן מיטאַמאָל אַזאַ מתנה דערפאַר, װאָס וועלוו? קאָלבאַס אין משונע געװאָרן און האָט זיך מיטאַמאָל דערמאַנט, אַז עס איז דאָ אַ יענע וועלט אויך, איז די לערערקע מיט אימפּעט אַרױף אויף די צווייטע טרעפּ צוֹ ברענגען דעם סוכאָטניטשע ווייב? די ווורשט מיטן שטיק פלייש. אָנגע- טראָפן האָט זי דאָס ווייבל, וי שטענדיק, אין בעט מיטן אױסגעהאָפטע- נעם הייבל פון כלה-צייט אויפן קאָפּ און מיט די רויטע באַקן. פון בעט אַרױס האָט זי נעקאָמאַנדעװעט מיט די קינדער. איינס קלענער פון אַנ- דערן, טייל איננאנצן נאַקעט, אַנדערע האַלב-נאַקעט, װאָס האָבן אָנגע- פילט די ענגע שטוב. די שטוב איז נאָך ענגער געװאָרן דורך דעם, װאָס אַ האַלבע װאַנט האָט פאַרנומען אַ ברייט-בייכיקער א:יגעשװאָלענער גע- שניצטער שראַנק, װאָס איז איבערנעבליבן פון די גוטע צייטן נאָך פון חתונה-אויסשטייער (די סוכאַָטניצע איזן געקומען פון אַ גוט הױז און געהאַט נדן צו דער חתונה).

דער מאַן איז נישט געווען. אַרומגעדרייט זיך ערגעץ אין גאַס. דער- פאַר אָבער האָט מען אָנגעזען זיין מלאכח. דער איינציקער טיש, װאָס איז געשטאַנען אין מיטן שטוב, איז נעווען באַלײגט מיט אַ שטוים טאַבאַק. אָבער דאָס האָט נישט נעשטערט די קינדער צו עסן פון דעם טיש. אין טאַבאַק האָבן זיי געטונקט די רעשטן ברויט. אין טאַבאַק האָט זיך אויך אַרײנגענאָסן די רעשטן קאַװע פון די טעפּלעך. אַנדערע האָבן זיך אין טאַבאַק אויפגעשטעלט זייער שפּילצײיג, זייערע שמוציקע היימיש-גע- מאַכטע ליאַלקעס.

דאָס סוכאָטניטשע ווייבל איז געלעגן אין בעט און דערכאַפּט זיך דאָס האַרץ מיט שאלעכץ פון אַ פּאָמעראַנץ, װאָס זי האָט נישט אויפגע- הערט צו נאָגן, ביי דער פרוי הורוויצעס אַרינקומען האָבן זיך די קינ"

וו אַ ר ש ע 5

דער אייננעשטילט, און דער רעש און דער ליאָרעם האָט זיך אָפּנעשטעלט, פון די ווינקלען האָבן זיך אָנגעהויבן צו ווייזן װאָס מער קעפּלעך, און וי הונגעריקע מייזלעך האָבן זיי פונדערווייטנס שוין דערשפּירט די ווורשט, װאָס פרוי הורוויץ האָט נעהאלטן אין אָרעם.

--- נאט אייך, דאָ האָט איר. שטעלט אייך פאָר, דאָס האָט אייך אַרויפגעשיקט דער וװוורשטן-מאַכער, וועלוול פון דער אַפיצינע. נו, װאָס מאַכט איר, ניטעלע?

--- לאַנג לעבן זאָלט איר טאַקע, פּאַני חורוויץ, פאַר אייער וט האַרץ. װאָס װאָלט איך געטון אָן אייך? -- ציט די סוכאַטניצע אַרויס אַ האַנט וי אַ דין בלייך שטעקעלע און נעמט צו די ווורשט און באַהאַלט זי אונטער איר דעק.

-- װאָס באַהאַלט איר זי? ניט די קינדער צו שטיקלעך, -- זאַנט די פרוי חורוויץ (זי האָט זיך דערמאַנט אָן דעם פון די הונגעריקע, דער- שטוינטע און אויפגעריסענע בליקן פון די קינדער-אוינעלעך, װאָס זענען צוגעצויגן געװאָרן, דורכן נעשמאַק פון דער ווורשט, צו דער מוטערס בעט).

--- שוֹין, באַלד, איצטער,.. מ'באַדאַרף באַהאַלטן אויף שפּעטער, -- זאָגט די סוכאטניצע. --- נייט אייך, קינדערלעך, שפּילן, נייט קינדערלעך, --- זאָגט די מוטער שוואך פון בעט ארויס.

די קינדער אָבער ווילן נישט פון בעט אָפּטרעטסן. קאַנען זיי נישט עטן -- שמעקן זיי כאָטש די װוורשט פון אונטער דער מאמעס דעק.

--- גיט זיי איצט צו שטיקלעך. ניי, יינגעלע, ברענג א מעסער,-- זאָנט די פרוי הורוויץ.

זי נעמט די ווורשט און טיילט-איין שטיקער די קינדער, צום פאַר- דרוס פון דער מאַמען, װאָס זעט וי דאָס , פאַרמעננס" צערינט מיט- אמאָל.

--- זיי האָבן דאָך ערשט געגעסן, זאָל איך אַזאַ נוט יאָר האָבן, װוי זי האָבן גענעסן. זיי זענען דאָך גאָרנישט הוננעריק. נישט װאָר, קינדער- לעך? --- זאָגט די מאַמע און שטרעקט-אויס די האַנט נאָך דער איבער- געבליבענער ווורשט. און פאַר נרויס ענמתינפש צעחוסט זי זיך אַזוי, אַז מען מיינט די נשמח גייט פון איר אַרױס.

די קינדער זענען שוין צונעוװוינט צו דעם. דער מאמעס הוסט /שטערט זיי נישט צו פרייען זיך מיט דעם זעלטענעם ביפן, װאָס זיי האָבן

6 של ו ם אַ ש

געקראָנן. פרוי הורוויץ מיט זיך זי צו באַרואיקן. דער הוסט פון דער סו- באָטניצע נעמט אָבער אָן אזא מוראדיקע טאָרם, אַז די פרוי דערשרעקט זיך. דענסטמאָל קומט איר צוהילף שיינדעלע, דאָס עלטסטע מיידל. נישט שטערנדיק זיך אין איר געשמאַקן ביסן פון דער באַטעמטער ווורשט --- גייט זי מײיט גלייכבגילטיקע טריט, װי עס װאָלט ביי איר געװען א נאַ- טירלעכע זאַך, צו דעם װאַסער-קראַן, גיסט-אָן אַ שעפּ װאַסער, עסט ויי- טער די ווורשט מיט איין האַנט, און מיט דער צווייטער האַנט דערלאַנגט זי דער פאַרחוסטער, פאַרפּײיניקטער מאַמען די שעפּ ואַסער אין מויל,

פרוי הורוויץ האָט געמיינט, אַז עס איז עפּעס געשען. אָבער די סן- כאַטניצע אַלײן האָט זיך פון דעם הוסטן גאָרנישט נעמאַכט. קוים האָט איר דער הוסט אָפּנעלאָזט, װוענדעט זי זיך מיט אַ גלייכגילטיקער מינע, וי זי װאָלט געװאָלט עפּעס דערציילן נאַנץ גלייכנילטיקס:

--- גוט, װאָס איר זענט אַרויפנעקומען, פּאַני הורוויץ. איך האָב טאַקע שוין געװאָלט שיקן נאָך אייך (און אַביסל? דערנידערנדיק איר שטי- מע זאָנט זי צו דער לעצטער אין אויער אַריין מיט אַ פריילעך פארשעמט שמייכעלע אויף אירע קרענקלעכע באַקן): -- איר ווייסט, איך רעכט זיך דאָך שוין באַלד ווידער אין קימפּעט, אַװדאי א ליאַדע טאָג.

פרוי הורוויץ בלייבט זיצן אַ פאַרשטיינערטע.

-- װאָס, אין אייער צושטאַנד? און וויפי? איז דער שיעור?

--- װאָס זאָל מען טון, מען איז דאָך נאָר אַ זינדיקער מענטש. -- זאָגט די סוכאַטניצע און שמייכלט דערביי צו מיט א קאָקעטיש וייבע- ריש חנד?. אָבער צוליב דעם שמייכעלע שניידט זיך פון איר פּנים אַרױס דער סקעלעט פון איר קאָפּ דורך דער דינער הויט...

קאַפּיטל 4 פּאַן קװיאַטקאַָווסקי

פרוי הורוויץ איז נישט פון די מענטשן, װאָס זאָל זיך אָפּשרעקן פאַר שטרויכלונגען, איינמאָל זיך אונטערגענומען א זאַך, מוז זי עס דורכפירן. דער יונגערמאַן, װאָס איז אַנטלאָפן פון דער פּראָװינץ און געשטעלט זיך הינטער איר טיר, װעט בלייבן אין װאַרשע. |

וו אַ ר ש ע 37

אַ מינוט שטעלט זי זיך אִפּ אויף די טרעפּ, לאָזט דורכגיין אין איר מחשבה די אַלע באַקאַנטע, שכנים, פריינט, ביי וועלכע זי פלעגט אמאל איינאָרדענען דעם אַָדער יענעם יונננמאן, װאָס אין גנעקומען פון דער פּראָווינץ. פיל זענען איר נישט איבערנעבליבן. כמעט אומעטום, װו זי האָט געקאַנט, האָט זי שוין דאָרט געהאט וועמען עס איז.

צוריק-צו-ווענס האָט זי אָפּנעריכט אַ וויזיט הענעך דעם סטאָליאַר. נישט דערפאַר, װאָס זי האָט זיך געריכט, אַז זי װעט דאָרט קאָנען איינ- אָרדענען איר שוצלינג, נאָר דערפאַר, וויי? זי האָט עפּעס אַנדערש נע- זוכט. הענעך פטאַליאַר איז איר אַ גוט-באַקאַנטער, אַ מענטש, צו וועלכן זי האָט פיל סימפּאַטיעס, און ער פלענט אַמאָל צוהעלפן אין זאַכן, וועגן וועלכע מיר ווילן נאָך נישט אױיסזאָגן.

עס איז איר געלעגן אויפן וועג אויך. דער סטאָליאַר האָט געוװוינט אין טיר-געוועלב, וואָם איז נעלענן אין דעם פלינ?, ווו עס האָט געוװוינט דאָס סוכאַָטניטשע ווייבל.

ארייננעקומען אין שטוב אַריין, חאָט פרוי הורוויץ אָננעטראָפן אַזאַ בילד:

הענעך סטאָליאַר איז געשטאַנען אַ פאַרטרונקענער אין א ים פון הובלעכץ און זעג-שטויב און האָט עפּעס דאָרט געקלאַפּט. דאָס קלאַפּעריי פון נעהילץ אָבער איז פארלוירן געװואָרן אין אַ ליאַרם, אין א געשריי מון קינדער און קינדערלעך, װאָס האָבן זיך געטוקט אין האַלץדאָפּפאַלעכץ, אין דער נאֶָענט פון די אָפענע טירן איז געשטאנען א ויג. איבער דער וויג איז געווען אַריבערגעבוינן יוכבד, הענעכס ווייב, און האָט געלאָוט אַריינפאַלן אירע צוויי נאַקעטע בריסטן, װי טאָרבעס, אין דער וויג אַרײן, פון וועלכער עס האָט דאָרטן ווער געזויגן. |

זױיגנדיק דאָס קינד, האָט אָבער יוכבד זיך נישט נגעלאָזט שטערן אין איר נעשפּרעך מיט אַ פּאָר, װאָס זענען געזעסן אויף א צעװאָרפן בעט אין א ווינקל ביי דער ואַנט. דאָס איז געווען יוכבדס שוועסטער, מיט וועלכער הענעך האָט זיך נעשעמט, וויי? ער האָט זי פאַרדעכטיקט, אַז זי גיט זיך אֶפּ מיט זאַכן, וועגן וועלכע אירע ביליקע פּערפומען און שמעקנ- דיקע זייפן, װאָס האָבן זיך פון איר געפילט, האָבן עדות געזאָגט... נעבן איר איז געזעסן א יונגערמאַן אין אַ װואַרשעװער קאשקעטל, מיט א לע- דערנעם גלאַנציקן דאַשעק. ביידע, דאָס מייד? און דער יונגערמאַן, האָבן

8 ש 5 ום אַ ש

פון איין שקאָרמוץ געקנאַקט באַניע-קערנדלעך, פון וועלכע די שויטן זע- נען געפלוינן פאַרשפּרײט אַרום זיי. זיי האָבן געמוזט רעדן וועגן חתונה- האָבן. װאָרים ביי פרוי חורוויצעס אַרינקומען, האָט יוכבד, אַריבער- בויגנדיק זיך איבער דער וויג מיט אירע בריסטן, געמאַכט אַ בטטערקנג צו דעם געשפּרעך, װאָס די יונגע מענטשן האָבן געפירט צווישן זיך:

-- זי האָט דען נישט רעכט, מיין שוועסטער, װאָס זי װי? נישט חתונה-האָבן? װאָס, אַ נאַר אין זי, װאָס האָט מען, משטיינס געזאָגט, פונעם נאַנצן חתונה-האָבן? אט דאָס, --- ווייזט זי אויף דער וויג.

--- און אַז נישט, ווייס איך דען נישט, װאָס ער ויל? -- זאָנט דאָס מיידל, װאָס זיצט אויפן בעט, צו דער שוועסטער און ווייזט דערביי מיטן פיננער אויפן יונננמאַן. -- ער רעדט פון חתונה-האָבן, און מיינט עפּעס אַנדערש. איך האָב פיינט גענארטע זאַכן; אַז דו וילסט דעם.. --- זאָנ און פארדריי מיר נישט קיין קאָפּ מיט חתונה האָבן.

דער שװאָנער הענעך האָט זיך נאָרנישט אָנגערופן. ער האָט פיינט געהאט דער ווייבס שוועסטער מיט אירע טמאדיקע נעשמאַקן און דעם יונגנמאַן, װאָס דרייט זיך אָרום איר. ער הװאָט זיי חושד געווען אין אוס- אָנשטענדיקע זאַכן, האָט ער זיך איינגעטונקט אין זיינע הובלעס און נע- אַרבעט מיט התמדה.

--- גיב נאָר אַ קוק וי ער יאָנט פון זיך דעם כוח ארויס, -- זאַנט דאָס ווייב איבערגעבוינן מיט אירע בריסטן איבער דער וויג, -- עס װואָלט ווער געזען, װאָלט מען באָטש נעמיינט, אַז ער מאַכט מיך רייך, אַז ער ניט מיר יעדן טאָג זעמל צו עסן. פון דעם אַלעם וועט נישט זיין אויף שבת צו מאַכן.

הענעך רופט זיך גאָרנישט אָן. אַ שמיר סיט דער האַנט איבער דעם פֿאַרברודיקטן באַנאָפענעם שטערן, גיט ער אַ פיר-איבער מיט דעם הובע? איבערן ברעט, פון הינטער וועלכן עס הערט זיך אַ פייף.

ביי פרוי חורוויצעס אריינקומען איז דאָס נעשפּרעך געװאָרן איבער- געריסן. יוכבד האָט זיך אויפנעבוינן פון דער וויג און אַרײינגעלאָזט אירע בריסטן אין קאַפּטאַן אַריין. דאָס יוננע פּאָר, װאָס זענען נגעזעסן צו נאָענט איינער צום אַנדערן אויפן בעט, האָבן זיך אָפּנערוקט, און אפילו הענעך האָט אויפגעהערט צו פייפן מיט דעם הובעל איבערן ברעט און איז אַװעק

וו א ר ש ע 39

פון זיין ווערקשטעל צו דער וויג, צום איינציקן ליכטיקן ווינקל אין שטוב, ווו עס איז געשטאַנען פרוי הורוויץ.

--- אָ, די לערערקע, --- זאָגט הענעך נישט אָן פרייד און מאַכט זיך אַרויס די שטיקער געהיבלעכץ פון זיינע האָר און באָרך, ‏

--- יאָ, הענעך, -- איך בין דורכגעגאַנגען, בין איך אַרײיינגעגאַנגען. װאָס הערט מען?

--- װאָס זאָל מען הערן? -- אַלדאָס גוטס. אבי עס איז נאָר דאָ װאָס צו אַרבעטן און צוֹ קייען. װאָס באַדאַרף מען מער?

פרוי חורוויץ האָט גערן הענעכן. הענעך אין דער איינציקער שבן, װאָט קלאָגט זיך קיינמאָל נישט. שטענדיק אין ער אַ שמייכלענדיקער, אַ באַשיינטער, אַן אויפגערוימטער.

-- כאָטש איינער, װאָס איז צופרידן. אייך פעלט קיינמאָל נישט, הענעך.

--- װאָס זאָל מיר פעלן, װאָס? און אַז ס'טעלט -- װאָס איז? קאָן מען נישט לעבן? -- אָט לעבט מען דאָך! װאָס איז זיך צו קלאָגן?

-- אַ חונט אויף דער גאָס לעבט איך! -- רופט זיך דאָס ווייב אָן, --- אוודאי, אים פעלט גאָרנישט, אַבי ער האָט זיין הובעל מיטן שטיק ברויט און אַ ביכ? דאָרט, װאָס די חברחה ‏ אחדות"לייט ניבן אים צו לייענען. ווען ער פאָזט זיך אַריין דערינען, קאָן מען נישט אויפרעדן צו אים א װאָרט. און די שווארצע יאָר ווייסן, װאָס עס שטייט דאָרט גע- שריבן. װאָס ארט עס אים, אַז די קינדער פרעסן אין זיך אַרײין קאַר- טאָפלעס, פון וועלכע זיי קרינן געשװאָלענע בייכער, און אַז עס גייט אַ ווינטער איבערן לאַנד און עס איז נישטאָ מיט װאָס דעם... צו באַדעקן.

--- האָסטו שוין, מיין ווייב, פאָרנגעלייענט אַ גאַנצע מגילה, און מען װאָלט געקאַנט מיינען, אַז --- עס עקט זיך די וועלט. דערוויי?ל האָסטו ווו דעם קאָפּ אַנידערצולייגן, און אױף אַ לעבל ברױט האָפְטו אויך. און וויפי? געפינען זיך אַזעלכע, װאָס האָבן דאָס אויך נישט?

--- אבי אים איז נוט, אבי ער דערציילט מיר נאָר פון לייט, װאָס האָבן דאָס אויך נישט. פאַרװאָס דערציי?לסטו מיר ליבער נישט פון לייט, װאָס װווינען אין הייזער, װאָס מ'נייט ביי זיי אויף דיװאַנעס אַרום און מ'פרעסט יעדן טאָנ פלייש?

נאָר הענעך 5לאַכט, שיט-ארויס די שפּענער האָלץ פון דעם געדיכטן

40 ש ו ם אַשׁ

שװאַרצן בערדל און שמייכלט אויף דער ווייבס אַלֶע רייד, און זאָנט מיט אַ געלעכטערל: || --- נו, שווייג, שווייג, מיין ווייב. עס וועלן שוין זיין פּאַלאַצן מיט

דיװאַנעס, מיט יאַיכלעך. לאָז רעדן די פּאַני. אַז די פּאַני (אנווייזנדיק אויף פרוי חורוויץ) איז געקומען, איז דאָך מן חסתם צוליב װאָס...

--- ניין, נאָרנישט, גלאָט אַזױ. דורכגענאַנגען, ארייננעשמעקט. איב- ריקנס, זאָגט מיר נאָר, הענעך, ווייסט איר אפשר נישט, ווו איך קאָן דאַ איינקװואַרטירן אַן אָרימען יונגננמאַן, װאָס איז געקומען פון דער פּרא-. ווינץ זיך לערנען? |

--- איינקװארטירן אַן אָרימען יונגנמאַן, -- חזרט איבער הענעך, -- כאָטש דאָ, ביי אונדז, פאַרװאָס נישט? ביינאַכט שאַרן מיר אַװעק די שפּענער און מ'שטעלט-אויף נאָך אַ בעטל אונטער דעם ווערקשטעל?. װאָס איז נאָך א בעט? נישט װאָר, יוכבד?

--- און װו וועסטו לייגן שרהלען, אברהמלען און משהלען און די צוויי קלייגע? ווו וועסטו צושטעלן אַ בעט?? אויף דיין קאָפּ?

--- ניין, ביי אייך, הענעך, איז טאַקע צו עננ. איך מיין נישט ביי אייך, איך מיין ביי אַ באַקאַנטן. אפשר האָט איר וועמען, װאָס װויל? פאַר- דיננען א פּלאַץ אויף בײינאַכט אויפצושטעלן אַ בעטל? -- זאָנט פרוי הור- וויץ, -- פאַר ביליק געלט, קיין סך האָט ער נישט, װעלן מיר זען צו- שטייער צו נעבן. |

--- װאַרט נאָר אַ מינוט, ווארט נאָר, איך האָב אַן עצה, פּאַני הור- וויץ. ווייסט איר װאָס, איך וועל אַרויפלויפן צו מרדכין אין פאַבריק, מן חסתם, אַז איר באדאַרפט אַ בעט? טאַר אַ יונננמאַן, באַדאַרפט איר דאָך, מוז מען דאָך טון, -- זאָגט הענעך און לויפט אַרױס.

--- ניב נאָר אַ קוק, װוי ער רייסט זיך דעם ספּאָדעק איין. הלוואי װאָלט ער פאַר זיין ווייב און קינדער אַזױ פלינק געלאָפן, װי ער לויפט פאר אַ פרעמדן! -- רופט אים נאָך דאָס ווייב.

נאָר נישט פרוי הורוויץ און נישט הענעך האָבן זי שוין געהערט און זיי זענען שוין געווען אין דרויסן.

--- מן הסתם פאַר אַ טרפהנעם? -- זאָנט דער יוננערמאַן, װאָס האָט זיך נענטער צוריקנערוקט צו דער שוועסטער. -- אַז ער װעט זיך איינ- רייסן, -- איר וועט מען נאָרנישט טון. די רייכע טוט מען גאָרנישט, נאָר

וו אַ ר ש ע 21 אים װעט מען אין פּיעקעליק אריינזעצן. איך על זען, ווער עס װועט זיך דענסטמאָל טאַר אים אָננעמען?

-- און פאַרװאָס לאָזטו? --- פרענט די שוועסטער.

-- װאָס זאָל איך טון, אַז מיין בייזער מז? איז שוין אַזױ, --- ענט- פערט אָפּ די שוועסטער.

אויפן ערשטן שטאָק איבערן סטאָליאַר האָט זיך געפונען די ,פאַב- ריק" פון ווייבערשע בייטלען. דער הויפּט-צושניידער פון די בייטלען אין געווען מרדכי בייטלמאַכער, אָדער דער ,הויקער". , גאָלדענע הענט" האָט מען אים גערופן. ער האָט געקאַנט אויסרעכענען וי אַזוי אויסצונוצן יע- דעס שטיק? לעדער, אַז ס'זאָל גאָרנישט גיין לאבוד. געקאָנט עפּעס װונ- דער באַווייזן אין זיין פאַך. צוליב דעם איז ער געווען א חשוב ביים מייס- טער, ביים פאבריקאַנט, װאָרים מ'האָט דעם יונגנמאַן געװאָלט אַרױס- רופן אין אַנדערע פאַבריקן. מרדכי בייטלמאַכער אין נישט געווען קיין שיינער פּאַרשױן. אויפנעצוינן אין ארימקייט, האָט ער דורך א פאַל בעת זיין קינדהייט באקומען אַ געשװאלענע פּלײיצע, װאָס איז פאַרנאַכלעסיקט געװאָרן דורך זיינע עלטערן, און מען רופט אים שוין ,דער הויקער". מרדכי האָט אָבער נעהאָט א שרעקלעכע ליידנשאפט צו כװאַטסקע פרויען, , צינאַנקעס?, וי ער האָט זיי גערופן. שװוארץ-האָריקע סמיטם גויסע אויערן-ריננען און שוואַרצע גרויסע אוינן. אַזױ װי אין לעבן אָבער אין אים װייניק-װאָס אויסנעקומען צו האָבן צו טון מיט אַזעלכע פרויען, האָט ער זיך אויסגעשניטן פון אילוסטרירטע צייטוננען, פון אַפישן, פאָ- טאַנראפיעס פון צירק-אמאזאַנקעס, טענצערקעס, לייבן-קעמפערינס, און די אויסשניטן אָננעשטאָכן אויף דער װאַנט פאַר זיין שנייד-ברעט און פון צייט-צו-צייט געקוקט אויף זיי בשעת דער ארבעט און נעקרעכצט אין דער שטיל. ער האָט נעהאט אַ באַנער, צוליב זיין פיזישן פעלער, אויס- צוצייכענען זיך מיט כאַראַקטער און שטארקייט, און אַלץ, װאָס האָט נע- שמעקט מיט לעבנס-געפאר, האָם אים גערייצט. ער האָט באלאננט צו אַ געהיימער פּאָליטישער פּאַרטײ און גענומען אויף זיך (ווען מען האָט אים נאָר צוגעלאָזט) שליחותן, ביי וועלכע ער האָט מיט זיין לעבן ריזיקירט. ער פלענט פראַנק און פריי אריכערפירן פּראָקלאַמאַציעס פון איין אָרט אויפן אַנדערן. אין זיין װווינונג פלענט ער באַהאַלטן די פאַרדעכטיקסטע פּאַרשױנען אָדער קאָמפּראָמיטירנדיקע דאַקומענטן. פאַרקערט, װאָס מער

42 ש ? ו ם אש

געפערלעכער עס איז געווען, אַלץ מער האָט עס אים גערייצט, וי ער װואָלט דורך דעם נעװאָלט באַוייזן זיין גבורח. זיין געװאַגטקײיט האָט אים פאַרשאַפט אַ נאָמען צווישן פּאַרטײי-מיטגלידער און אַרבעטער. מען האָט אים געקענט. און אַז מ'האָט עפּעס באַדאַרפט -- האָט מען זיך געװוענדעט צו מרדכין; ער פלענט עס טון גאַנץ אָפן, פראַנק און פריי. נישט איין מאָל האָט ער דורך דעם געשטעלט אין געפאַר חברים און פּאַרטײ.

דערהערט פון הענעך סטאָליאַר, אַז עס איז עפּעס דאָ אַרבעט (אין זיין נאַאיווקייט האָט הענעך סטאַליאַר, װאָס איז געווען אין דער פּאַרטײ- אַרבעט אַ געווענלעכער סאָלדאַט, געמיינט ווער ווייסט ווענן װאָס פארא געװאַלטיקער פּערזענלעכקייט עס האַנדלט זיך -- פאר וועפען די לערער- קע, וועלכע איז באַקאַנט געווען אין די קרייזן אַלס סימפּאַטיקערין, אין געקומען זוכן א קװאַרטיר), נעהערט, אַז מ'דאַרף אים -- האָט מרדכי געװאָרפן די אַרבעט, און איז אַראָפּ פון די טרעפּ, ווו עס האָט שוין גע- װאַרט אויף אים פרוי הורוויץ. מרדכי האָט מיט גרויס װאַזשנעקײט אויסנעהערט פרוי הורוויץ און געווויר ווערנדיק, אז דאָ האַנדלט זיך נאָרנישט וועגן קאָנספּיראַציע, און דער, פאַר וועמען זי זוכט אַ קװאַר- טיר, איז נאָרנישט קיין פּאָליטישער, האָט זיך מרךכי אַנטישט. יאָ, אַ וווינונג האָט ער. נאָר מ'באַדאַרף זי פאַר אונדז. ער באַדױערט זייער, װאָס ער קאָן אין דעם פאַל נישט העלפן. -- כ'קאָן נאָרנישט טון, י-- האָט ער געזאָנט מיט אַן ערנסטקייט,

--- איבריקנס, -- דער , זשאַכלינער". האָט געהייסן? -- פרעגט מרדכי.

--- גיין, --- דער , זשאַכלינער" האָט נישט געהייסן (ואָרים דאָס אַלעס מוז דער , זשאַכלינער?" הייסן).

פרוי חורוויץ האָט שוין אָנגעהויבן זיך מיאש צו זיין און איינגעזען, אַז דער , זשאַכלינער" װעט איבער איר טריאומפירן. זי האָט באַשטימט באין אופן נישט נאָכצונעבן. דער יוננערמאַן מוז בלייבן אין װאַרשע, זאָל דער , זשאַכלינער" צעזעצט ווערן. אָבער ווו װעט זי אים אַהינטון? זי איז נאָכאַמאָל איבערנענאַנגען איר הויז אין איר מחשבה און האָט זיך דערמאָנט יעדעס ווינקל. אין איר איינן הויז איז אוממענלעך. יעדעס ווינק? איז טאַקע שוין געווען באַזעצט. נאָר זי װעט דאָך נישט נאָכגעבן. זי מוז אים איינאָרדענען.

זל אַ ר ש ע- 43

און מיט לעקציעס אויך באַזאָרגן, און מיט אַ העמד אויך.

נאָר די ישועה איז געקומען אומנעריכט, און פון אַ זייט, אויף וועלכער זי האָט זיך קיינמאָל נישט געריכט.

ווען זי איז אַרױפּנענאַנגען אויף די טרעפּ אין איר שטוב אַרײן, פֿאַרקלערט אין די פּלענער וי אַזױ איינצואַרדענען דעם יונגנמאַן, אין איר אנטקעגננגעקומען אויף די טרעפּ , פּאַן קװויאַטקאָווסקי? פון צווייטן שטאָק, װאָס איז איבער דער שולע. פּאַן קװיאַטקאָװוסקי איז געווען דער איינ- ציקער קריסטלעכער שכַן אין דעם גרויסן הויז. פון װאַנען ער האָט זיך דאָ גענומען און פארװאָס ער זיצט דאָ אין אַ יידישן הויף, װאָס האָט זיך נישט זייער אויסגעצייכנט מיט זיין ריינקייט, ווייסט קיינער נישט דעם טעם דערפון. עס איז געווען די איינציקע מיר אין גאַנצן הויז, אי- בער וועלכער עם האָט געהאָנגען א הייליק בילד? און מיט קרייך אָנגע- שריבן פון איין יאָר צום אַנדערן דריי בוכשטאַבן:.8 - }א - .6 די נעמען פון דריי הייליקע קענינן. אותיות, װאָס האָבן אויף יידישע הערצער, ווען זֵיי האָבן זיי דערזען, אָנגעװאָרפן א שרעק, וי די מיט קרייד אָננעשׁדי- בענע אותיות װאָלטן דערמאַנט אָן דער אינקוויזיציע. פּאַן קװיאַטקאָווסקי איז געווען א געהיימער , דאַקטאָר", װאָס האָט געהיילט מיט גראָזן, עס פלעגן זיך ציען צו אים איבער די טרעפּ גאַנצע שורות מיט פּוערטעם פון דאָרף, אין פּויערשע קאָלירטע קליידער אָננעטון, וועלכע פלעגן טראָנז אויף די הענט קוישן מיט די פּראָדוקטן פון דאָרף: אייער, פּוטער, הינער, מיט וועלכע זיי האָבן באַצאָלט דעם , פּאַן" פאַר זיינע דאָקטאָרשע עצות און רפואות. יידן האָבן גרויס חשק געהאַָט אַריינצוקוקן אין די פאַרמאַב- טע ריינע פּויערשע קוישן און פרעגן מיט ניינעריקייט: , צו פאַרקויפן?" נאָר שטענדיק פלענן זיי אָנטרעפן אױיף אִן אָפּזאָנ. אויף װאָס די יידן האָבן אָפּנעקרעכצט, און מקנא געווען דעם דאָקטאָר... נאַטירלעך פלעגן די יידישע שכנים גרויס רעספּעקט האָבן צום איינציקן נויאישן שכן. און מאַמעס האָבן געהייסן די טעכטער אויסקערן די טרעפּ, נישט צוליב זיך, נאָר צוליב דעם פּאַן קװיאַטקאָװוסקי, ,דער גנוי װועט באַלד דורבגיין ... פּאַן קװיאַטקאָװוסקי אַלֵיין פלענט זיך מאָדנע פאַרהאַלטן צו זיינע יידי- שע שכנים. אָפּטמאָל און מערסטנס איז ער נעווען גוט ביז נאָר, געענט- פערט אויף גרוסן און אַװעקנעשטעלט זיך אויסטענהן סיט די יידישע שכנים אויף יידיש, מיט װאָס ער האָט זייער ליב געהאָט צו גרויסן זיך.

44 ש ל ו ם אש

ער פלענט מישן דאָס יידיש מיט איבערגעטריבענע לשון קודשדיקע ווערטער, װאָס האָבן זיך גאָרנישט אַריינגעפּאַסט און ענין, נאָר סתם אַזױ אין דער וועלט אַרין: ,װאָס מאַכסטו יקום פּורקן?" --- האָט ער זיך געווענדט צוֹ אַ ייד. , האָסט שוין געכאַפּט די אפּותיקי?? און ווען וועט זיין , שמע קעליינע?" , מלך אביון?? -- האָט ער ליב געהאַט צױ שפּאַסן מיט די שכנים. נאָר אָפּטמאָל פלענט זיך סאַכן, אָן א שום באַ- זונדערע סיבה, אַז פּאַן קוװיאַטקאָווסקי פלענט ברונז ווערן אויף זיינע יידישע שכנים. אַרױף און אַראָפּגיין אױיף די טרעפּ אַן אָנגעלאָדענער, מיט אַראָפּגעהאָנגענע גרויסע ברעמען און לאַנגע װאָנצעס און נישט נאָר נישט אָפּענטפערן אויף די יידישע גרוסן, נאָר בורטשען אין זיין שטע- כעדיקער באָרד אַריין: זשידי , פּאַרכי", זשידי , פּאַרכי".

אַז עס פלעגט אויף אים אָנפאַלן די , מרה-שחורח" (װי די יידישע שכנים האָבן עס גערופן), האָבן אים יידן אויסגעמיטן, ביז ער פלענם פון דער העלער הויט בעסער וערן. פּונקט אַזױ וי ער פלענט אָן א באַ- זונדערן מעם ברונז ווערן אויף זיינע יידישע שכנים, אַזױי פלענט ער זיך מיט זיי, אָן אַ באַזונדערער סיבה, איבערבעטן.

יידן האָבן דעם גויס מרה-שחורה גערופן: ‏ דער וװאָרים נאָגט אים".

כאָטש צו פרוי הורוויץ האָט זיך דער פּאַן קוװיאַטקאָװסקי באַצוינן מיט מער רעספּעקט וי צו אַנדערע יידישע שכנים (פון אַלע יידישע איינוווינער פלענט ער נאָר מיט דער לערערקע רעדן פּױליש -- ואָסס דאָס איז שוין געווען א צייכן פון נלייכחייט), דאָך האָט די פרוי חורוויץ נישט געוווסט, צי דער פּאַן קװיאַטקאָווסקי איז חבר מיט יידן אָדער ברונז מײט יידן. זי האָט דערפאַר נישט געװווסט, צי זי זאָל אים גריסן אָדער זי זאָל זיך מאַכן אים נישט זען. נאָר פּאַן קװיאַטקאָוסקי האָט זיך אַליין אָפּנעשטעלט. אַראָפּנענומען דעם הוט פון זיין באַנרױטן קאָפֿ, האָט ער געפרענט מיט אַ שמייכל:

--- װואָס גייט דאָס די שכנטע אַרום אַזאַ באַזאָרנטע? -- עפּעס גע" טראָפן?

--- נאָרנישט האָט געטראָפן, נאָר אַזױ פיל אַרימקייט אין הויף, פּאַניע קװיאַטקאָוופקי.

--- אַזױ, אַזוי. יאָ, אָרימקייט איז דאָ אַ סך, אי ביי אייך, אי ביר אונדז. פאַרװאָס ווענדעט איר זיך נישט אַמאָל צו מיר? איר ווענדעט

װ אַ ר ש ע 45 זיך בלויז צו אייערע, ווען איר באַדאַרפט עפּעס. װאָס, איך בין נישט קיין שכן? איך וװויל לעבן מיט מיינע שכנים גוט.

-- אדרבח, אדרבח, --- ווער ווענדעט זיך דען נישט? אפשר האָט ער טאַקע, דער פּאַן קװיאַטקאָװוסקי, אַ קװאַרטיר פאַר אַן אָרימען יונגנ- ימאַן, װאָס איז געקומען פון דער פּראָווינץ זיך לערנען און האָט נישט זוו צו נעכטיקן? זאָנט פרוי הורוויץ אין האַלבן שפּאַם.

--- פאַרװאָס נישט? --- נגעוויס האָב איך אַַ קװאַרטיר, זאָל אים די שכנטע אַרויפפירן צוֹ מיר, ער קאָן ביי מיר שלאָפן, עסן. מיר זענען אוננאנצן צוויי מענטשן -- איך און די גאספּאדיניע -- און אַ קװאַרטיר איז דאָ אַ גרויסע. פאַרװאָס נישט?

פרוי הורוויץ איז דערשטוינט נעבליבן.

--- דער פּאַן לאַכט נישט?

--- פֿאַרװאָס לאכן? --- זאָנט פּאַן קװיאטקאָווסקי, רויט-ווערנדיק ומוֹן באַליידיקונג. --- וי אַזױ על איך זיך דערווענן צו לאַכן? איר זוכט אַ קװאַרטיר פאַר אַן אָרימען בחור, װאָס װווי? זיך לערנען, און איך על לאַכן? װאָס בין איך, װאָס? -- װאָס, איך פאַרשטײ עס נישט? נאָר שטענדיק זענט איר אַזױ, יידן. איר מיינט, אַזן איר אַליין קאָנט נאָר פילן, איר אַליין קאָנט נאָר העלפן -- קיין אַנדערער טאָר נישט. דאָס איז נישט רעכט. העלפן, באַדאַרפן מיר אַלֶע העלפן, איינער דעם אַנדערן העלפן, נישט אַזױ װי איר טוט. איר ווענדעט זיך נאָר צו אייערע, קיין אַנדערע װילט איר נישט קענען.

--- ווער זאָנט דאָס? -- אדרבה. איך האָב דעם פּאַן איבערגע- פרעגט, אַז דער פּאַן באַשטײיט -- דאַנק איך האַרציק. אַן אַרנטלעכער יונגערמאַן, אַנטלאָפן פון פאַנאַטישע פרומע עלטערן און ויל זיך לער- נען אין װאַרשע.

--- פירט אים, שכנטע, נלייך אַרױף צו מיר. איך ניי אַ ווינקל פאַר אים אָנגרייטן, און עסן קאָן ער אויך ביי מיר, דאָס לאַנד באַדאַרף האָבן געבילדעטע מענטשן. ואָס מער בילדונג, אַלְץ שטאַרקער וועלן מיר זיין, און איר, יידעלעך, האָט גוטע קעפּלעך -- ליינט ער צו אויף יידיש. איך װועל אים אַלֵיין נעבן לעקציעס אין פּוליש. זאָל אים די שכנטע גלייך אַרױפנרעננען. איך גיי דער נאָספּאָדיניע אָנזאָגן, -- זאָגט דער שכן פּאַן פװיאַטקאָווסקי און לויפט-ארויף צוֹ זיך אין ווינונג.

46 ש ל ו| ם אַ ש

פרוי הורוויץ בלייבט נאָך פֿאַר איבערראַשונג א מינוט שטין אויף די טרעפּ, גלויבט זיך אַלֵיין נישט װאָס דאָ איז געשען און פאַר פרייד גיט זי מיט נדולה אַ לויף-אַריין צוֹ זיך אין קיך.

פונעם , בית-מדרש" האָט שוין דער ,זשאַכלינער? אַרויסנע- שטאַרצט זיין קאָזע-פּנים און מיט להכעיס געפינקלט מיט די איינעלעך,

--- נו, װאָס הערט מען, פּאַני הורוויץ? שוין געפונען אַ קװאַרטירף פאַר אייער יונגנמאן?

--- אייך אויף צעפּיקעניש, , ליטװאַק", נישט נאָר א קװאַרטיר, נאָר עסן אויך. און לעקציעס אויך. --- קומט, יוננערמאַן, מיט מיר, -- זאָנט די פרוי און נעמט אָן דעם יונננמאַן װי אַ קינד ביי דער האַנט און שלעפּט אים נאָך זיך, מיט דעם פּעקל אין צייטוננס-פּאַפּיר איינגעוויקלט, אויפן צווייטן שטאָק צום פּאַן קװויאַטקאָווסקי.

קאַפּיטל 5 וי אַזױ רחל-לאה קאָכט-אָפ פּראַקלאַמאַציעס

נאָכדעם וי רחלדלאה האָט זיך אָפּנעפאַרטיקט מיט קהלשע עני- נים, איינצואָרדענען דעם פרעמדן יונגנמאַן, האָט זי זיך דערמאָנט, אַז עס װאַרט אויף איר אינדערחיים איר איינן פּעקל. זי דאָרף זיך נעמען דעם מיטאָנג אָפּצוקאָכן. און זי האָט זיך גענומען צו אירע טעפּ מיט דער ענערניע און חשק, װאָס איז געווען באַקאַנט ביי איר, נאָך דערצו נאָך אַזאַ געלונגענעם טאָג װי דער היינטיקער, נאָכדעם וי עס איז איר נע- לונגען איינצואָרדענען דעם פרעמדן יונננמאַן.

אין אַ פַּאָר שעה אַרום אין שוין די נאַנצע משפּחה געזעסן אַרים טיש, און דער מאַן שלמה הורוויץ האָט געקאָנט לערנען דִי קינדער, װאָס זיי זאָלן יאָ עסן און װאָס זיי זאָלן נישט עסן. שלמת הורוויץ האָט שטענדיק נעלערנט. און אַזױ וי ס'איז אין שטוב איצט צו טונקל געווען צו לעזן ביים עסן, האָט ער אויסגענוצט די צייט די קינדער צוֹ לאָון וויסן, וויפיל אייזן'עס האָבן אין זיך מערלעך און וויפי? איי-ווייסל עס האָבן אין זיך אַרבעס. דער לערער האָט זייער גערן געטיילט זיך מיט

וו אַ ר ש ע 7

זיין וויסן מיט אַנדערע. נישט קיין חילוק צי דאָס זענען זיינע תלמי- דים, זיינע קינדער אָדער ווילד-פרעמדע, מיט וועלכע ער באַגעננט זיך צום ערשטן מאָל, אין שטוב איז געווען טונקל, פריער אֶַװונט פון די קור- צע האַרבסט-טעג. אין דרויסן איז דאָס וועטער קאַליע געװאָרן און די קינדער, וועלכע זענען אַרױסגענאַנגען אין פריען מאָרגן, באַנלײיט פון דער הערלעכער האַרבסטזון, זענען צוריק אהיימגעקומען פייכטע, באַ- שנייטע און באַבלאָטיקטע. אייניקע פון זיי, װווי דער גימנאַזיע-תלמיד, דוֹד, און די יינגערע טאָכטער האָבן געמוזט די שיך אויסטון און ביים טיש זיצן יאין די זאָקן, עס איז געװאָרן אַ גערייד וועגן קאַלאָשן, אַ גע- רייך, װאָס װאַרפט שטענדיק אַרױף אַ מרה-שחורח, ווייל עס דערמאָנט אָן ווינטער. דער טאַטע האָט זיך נישט נעמאַכט הערן, די מאַמע אָבער האָט שוין וענן דעם געהאָט אירע פּלענער..

רחל-לאהס טיש איז קיינמאָל נישט נאַקעט, שטענדיק געפינט זיך ווער עס איז יי איר צום מײטאָג, און עס איז איר איינענע געשיקטקייט, וי אַזױ איינצוטיילן, אַז עס זאָל פאַר אַלעמען קלעקן. זיצט טאַקע רחל- לאה ביים גרויסן טעלער אַ פֿאַרזאָרנטע און איז שטאַרק פאַרנומען מיט איינטיילן חלקים. דעם ליינט זי צו, דעם נעמט זי אַראָפּ, לוט די יאָרן און לויט זיינע כוחות. זעלבסטפארשטענדלעך, האָט זיך נעפונען ביים טיש דער ניי-אַנגעקומענער בחור. דעם ערשטן מיטאָג האָבן זיי אַלע גע- מוזט עסן ביי דער לערערקע. דער ניי-אַנגעקומענער יוננערמאן האָט אי- בערהויפּט געהאַט מזל. ער איז פונעם ערשטן אויננבליק אָן געפעלן גע- װאָרן דער ?ערערקע, און דאָס, װאָס זי האָט באַקומען פאַר אים אַזױ אומדערװוארטעט און אַזאַ אויסטערלישע קװאַרטיר, האָט דעם יונגנמאַן דערהויבן נישט נאָר אין רחלס אוינן, נאָר ביי אַלעמען. אַזױי וי דאָס װאָלטן געווען זיינע ספּעציעלע פֿאַרדינסטן, װאָס פּאַן קװיאַטקאָווסקי איז משונע געװאָרן און נעמטאריין צו זיך אַ יידישן בחור. אַחוץ דעם איז טאַקע דער נײי-אַנגעקומענער געווען א נאנץ שיינער יוננערמאן. נישט אזא פאַרקרימטער, קליינגעוויקסיקער וי די אלע, װאָס האָבן זיך ביז איצט געוויזן. א שיין געבויטער און אַ הויך-געוויקסיקער מיט אַ ריין נאאוורפּראָװינציאַלן פּנִים. שיינע גרויסע שװאַרצע אוינן און קױים שפּראַצנדיקע באַקן-בערד, װאָס זענען געווען אַ המשך צו זיינע פּאות און האָבן אים צונענעבן א בחוֹרשן חן. און מער פאַר אלץ האָט ער

48 של ו ם אַ ש

אויסגענומען אין דער לערערקעס אוינן דערפאר, װאָס ער איז פאַרהעלט- נישמעסיק געגאַנגען ריינער און אָנשטענדיקער אָנגעטון, װי אַלע אַנדערע יונגעלייט, װאָס זענען געקומען צו איר הויז פון דער פּראַוינץ. טאַקע א לאַנגע קאַפּאָטע נאָך, אָבער די קאַפּאָטע איז נעווען ריין,. א געפּרעסט פּראָווינץ-העמד, פון וועלכן עס האָט זיך אַרױסגעוויזן דער אַרױסשטאַרצנ- דיקער קראָק פון זיין האַלדז. אפילו דער חסידישער אַטלעסענער באַנד, װאָס ער האָט געטראָגן פאַר אַ שניפּס, האָט געהאַט אַ חסידישן חן און מען האָט אָנגעזען אין דעם יונגנמאַן, אַז ער קומט נישט פון קיין אָרימער היים, און דאָס האָט אויסגענומען אַפילו אין אַזא דעמאָקראַטיש הויז, וי דעם לערערס איז געווען. די אַלגעמיינע אויפמערקזאמקייט ביים טיש קאָנצענטרירט זיך אַרום דעם פרעמדן אָנגעקומענעם. איצט, נאָכדעם וי די לערערקע האָט אויף אַזאַ זעלטענעם אופן באַקומען פאַר אים אַ קואַ-- טיר מיט אַלעם גוטן, האָט זיך נישט נאָר איר מאַן, נאָר אפיל דער ,זשאַכלינער? שוין אויך איבערגעבעטן מיט דער אידעע פון זיין בלייכן דאָ. אַלע זענען געווען נייגעריק אויסצונעפינען נענטערס ווענן אים,

--- צוליב װאָס װוילט איר זיך נעמען צוֹ לערנען? -- פרעגט אים דער לערער פאַר אַלע אָנוועזנדיקע ביים טיש.

דער יונגערמאַן, װאָס האָט זיך --- װוי פ'זעט אויס -- צום ערשטן מאָל אין לעבן געפונען אין אַזאַ געזעלשאַפט, נאָך דערצו מיט פרעמדע מיידלעך ביי איין טיש, האָט זיך גערויטלט און נישט געװוסט וו די אוינן אַהינצוטון. די צוויי שוועסטער, װאָס האָבן דאָס באַמערקט, האָבן זיך געשטופּט מיט די פיס אונטערן טיש און געלאַכט אין די טעלער אַריין. ער האָט זיך אָבער נישט פאַרלוירן. פארקערט, ער האָט אָפּנעענט- פערט מיט אַ געוויסער זיכערקייט, קוקנדיק בחורמעסיק אין שיס? אַרין.

--- איך ווי? ווערן אַ שרייבער.

דאָס האָט אַרױיסנערופן דערשטוינונג און אויפמערקזאמקייט. דער באַלעבאָס האָט אַװעקגעלײגט דעם גאָפּל, אַראָפּנענומען די ברילן פון זיי- נע אויערן, איבערנעווישט זיי מיטן טיכל?, וי ער ואָלְט אים געװאַלט גוט אָנקוקן און איבערגעפרענט:

-- אַ שרייבער?

--- יאָ, איך וויל שרייבן, -- האָט דער יוננערמאן אָפּנעענט-

פערט אַ זיכערער.

זו א ר ש ע 49

--- װאָס ווילט איר דאָס שרייבן? -- האָט דער לערער אים גע- פּרעגט,

--- איך האָב שוין אָנגעשרדיבן א דראַמע, װאָס איך האָב געבראַכט מיט מיר פאָרצולייענען פאַר שרייבער.

-- אַ דדאַמע? ווונדערן זיך אַלע,

--- יאָ, א דראַמע אין פיר אַקטן,

--- האָט איר געלערנט די כללים וי אַזױ צו שרייבן אַ דראמע? --- פרענט אים דער לערער,

-- די כללים? װאָס טאַר אַ כללים? ניין, איך האָב נישט געלערנט,

--- אור האָט נישט נעלערנט די כללים, און איר האָט אָנגעשריבן אַ דראַמע?

--- איר זעט דאָך, -- זאָנט דער יוננערמאַן, װי ער װאָלט געווען אנגעוויזן אויף אַן אָקס, װאָס שטייט פאַר אים.

--- און די דראמאטישע קלאַסישע ליטעראַטור האָט איר געלייענט? --- פרענט איט דער לערער שוין וי אַ תלמיד אױיף אַן עקזאַמען.

--- דראַמאַטישע קלאַטישע ליטעראַטוד? װאָס איז עס? פרענט אי- בער דער יוננערמאן און ווערט רויט.

אַלֶע שמייכלען מיט. די מיידלעך, איבערהויפּט זאִשקע, די יינגערע, קאָן זיך שוין נישט איינהאַלטן און פּלאַצט-אַרױס אין א געלעכטער, װאָס דער פאָטער האַקט באַלד אִפּ מיט אַ בליק,

--- איך מיין שעקספּיר. איר האָט געלייענט שעקספּיר? -- פרענט- איבער דער לערער.

איך האָב אפילו געהערט וענן אים, -- זאָנט דער יוננערמאַן, -- גאר געלייענט האָב איך אים נישט,

--- אוֹן מאָליער? --- מאָליער האָט איר געלייענט?

--- מאָליער, מאָליער, ווער איז דאָס? איך פאַרשטיי נישט, כדי אָנצושרייבן אַ דראַמע מוז איך זיי דען לייענען? װי קומט איינס צום אַנדערן? --- װוונדערט זיך דער יונגערמאן.

ווידער קאָן זיך זאשקע נישט איינהאַלטן. די עלטערע קנייפּט זי אונטערן טיש אין די נאקעטע הענט. דער לערער הערט אים אויף צו פרענן. ער ווערט עפּעס זייער ערנסט און טרויעריק, דער יונגערמאַן פאַר- שטייט, אַז ער האָט גערעדט נאַרישקייטן, און פאַרשעמט זיך און רויטלט

50 ש ? ו ם אש

זיך נאָך מער, װאָס מאַכט אים ביי זיין גאַנצער פאַרלוירנקייט --- טימפּאַ- טיש.

-- זאָגט נאָר, יוננערמאַן, אין אַ טעאטער זענט איר שוין אמאָל געווען? האָט איר איבערהויפּט אין אייער לעבן שוין געזען אַ טעאטער? --- פרענט אים אַלץ דער לערער.

-- יאָ, געווען ביי אונדז אין שטאָט אַ יידישע טרופּע, האָב איך אַרייננעקוקט דורך אַ שפּאַרע פון דער פּלאַכטע.

זאשקע קאָן זיך ווידער נישט איינהאלטן. און דער יונגערמאן זיצט וי אויף הייסע שפּילקעס און ווייסט נישט ווו די אוינן אהינצוטון. נאָף דאָ קומט אים צו הילף זיין שוץ-מלאך.

--- הערט נאָר, װאָס האָט איר זיך אָנגעזעצט אויף אים? צוליב דעם איז ער דאָך טאַקע געקומען קיין װאַרשע זיך לערנען. אַדרבה, העלפט אים, --- זאָנט די לערערקע, און כדי אים איבערצובעטן פאַר אַלע פאַר- שעמטקייטן ביים טיש, נעמט זי אויפן נאָפּל אַ שטיקל פלייש פון איר טעלער און דערלאַנגט אים אויף זיינעם,

--- עסט, עסט, יונגערמאן. איר וװועט נאָך פון זיי אַלעמען לאַכן.

נאָר דער באַלעבאָס מאַכט אַן ענד צוֹ אַלעם,

--- עס איז נישטאָ װאָס צו לאַכן, אַלֶע אונדזערע טאַלאַנטן האָכן אַזױ אָנגעהויבן. מיר האָבן נישט קיין שולע. דאָס בית-המדרש איז אונ- דזער אוניווערזיטעט. מיך אינטערעסירט זייער, װאָס איר האָט אָנְנע- שריבן, יונגערמאַן. איך װעל אייך זייער בעטן, אַז איר זאָלט מיר אַמאָל פאָרלעזן אייער דראַמע.

די ריידך האָבן דעם פרעמדן יונננמאַן רעהאַביליטירט ביי דער נע- זעלשאַפט ביים טיש, און רח?-לאה האָט שוין געקאָנט טריאומפירנדיק אויסרופן: , אַהאַ, זעט איר שוין!"

דאָס עסן האָט זיך נישט געקאָנט לאַנג פאַרציען, און דער עולם אין זיך באַלד צעגאַנגען. דער לערער איז אַװעק אויף זיינע נאָכמיטאָגדיקע לעקציעס, װאָס ער האָט געגעבן אין פּריװאַטע הייזער. אַזױי אױך די עלטסטע טאַכטער העלענע, וועלכע האָט אויך געהאַט אירע נאַכמיטאָג- דיקע שטונדן, איבער װאָס פרוי הורוויץ האָט זיך געקרענקט, ווייל דאָס מייד? האָט שוֹין קיין איין מינוט נישט קיין צייט פאַר זיך. דאָס לעב איז געווען טייער, אַ משפּחה אַ גרויסע. די שולע האָט װױנציק-װאָס אַריינ-

געבראַכט. די תלמידים זענען מייסטנס כאַשטאַנען פון קינדער פון די אָרימע שכנים, װואָס האָבן האַלב געצאָלט, האַלב אויסנעבעטן, און דאָס געצאָלטע איז אויך אויסגעקומען איינצומאַנען מיט נרויס מאַטערניש און נאַכלױפעניש. די שולע האָבן טאַקע געשטיצט אין געהיים א פּאָר רייכע אַסימילירטע דאַמען דערפאַר, װאָס זי איז געווען די איינציקע פון דעם מין, װאָס האָט פאַרשפּרײט די פאַרװערטע פּוילישע שפּראַך צווישן דער אַרימער יידישער נאַפעלקערונג, וועלכע מ'חאָט נעלערנט אין געהיים, אָכער די הילפף פוֹן דעם , קאָמיטעט? איז געווען פּונקט אַזױ וי אַלע נע- זעלשאַפטלעכע חברות --- מער אַ מאָראַלישע שטיצע איידער א מאַטעריע- לע. מען איז נעקומען און מ'האָט געגעבן עצות. די דאָקטאָראָווע זילבכער- שטײינאָוע, די באשיצערין פון דער שולע, פלענט אַרײנפאַלן יעדן מאָנטיק און דאָנערשטיק און עקזאַמינירן די קינדער אין פּױליש. און עס פלענט אָפּטמאָל זיך מאַכן, אַז בשעת איר וויזיט פלענט אַריינפאַלן פּונקט דער רוסישער אינספּעקטאָר, װאָט האָט געהאַט אַן אוינ אויף דער שולע צו- קיב אירע פוילישע טענדענצן און מאַכן אַ דעוויזיע צווישן די בענק, זובנ- דיק פּוילישע ביכער און אויספרענן די קינדער, צי מען לערנט פּוליש. דערפּאַר אָבער, אַז עס זענען געקומען די אמתע זאָרנן פון דער שולע: דירה-געלט צו באַצאָלן, אויפן ווינטער קוילן איינצושאפן, -- אין קיי- נער נישט געווען צוֹ העלפן. איין דאַמע האָט אָפּנעשיקט צו דער אַנדע- רער און די גאַנצע זארג פלענט פאלן, וי תמיד, אויף דער לערערקעס פּלייצעס.

און מ'זאָל נישט מיינען, אַז די זאָרגן, װאָס פרוי חורוויץ האָט געטראָגן אויף זיך, סיי אירע איינענע, סיי פרעמדע, האָבן איבערגעלאזט שפּורן אויף איר פּנִים און אָפּנערופן זיך אויף איר עלטער. דאָס אין נישט געווען דער פאֵל. פאַרקערט, עס האָט זיך נעדאכט, אַז װאָס מער די פרוי האָט גענומען אויה זיך, אַלץ מער זענען אירע נלידער אָנגענאָסן געװאָרן מיט ענערניע, קראַפט און אַ חשק צו טון. די אומאױיסנעשעפּטע ענערניע, װאָס האָט זיך געהאט אייננעשפּײכלערט אין איר, אַ ירושה פון עלטערן און אור-עלטערן פון פּראָסטע פאָלקט-מענטשן, פון וועלכע פרוי הורוויץ האָט געשטאַמט, האָט פאַריוננט אירע טעג, אויפגעהאַלטן אַ לייכטיקייט אין אירע באַװענונגען און אַ מיידלש-דארפישע פרישקייט אין איר נאַנצער האַלטוננ. אַז זי איז גענאננען אױף די פרעפ, האָט

: 52 ש 5 ו ם אַ ש

דאָס נאַנצע הויז געוווסט, אַז פרוי הורוויץ נייט. זי האָט געהאָט איר באַזונדערן נאַנג, די טרעפּ האָבן געציטערט אונטער אירע טריט, דערביי איז זי כמעט נעשפּרונגען. אַ. פרוי אין די פערציקער, װאָס האָט אויס- געזען אין די דרייסיקער; קיין זאָרנן, קיינע צרות זענען נישט אימשטאַנד געווען צו ברעכן איר שטאָלצע האַלטונג. מיט דער שטאַרקער, רייף-אַנט- וויקלטער ברוסט, פאָראויס אויסנעשטרעקט פאַר זיך, איז זי געגאַנגען װי אַ סמ ו ט ע ר - זע 7 נ ע ר, װאָס וייסט איר פליכט און איר ווערט, פון איר נאַנצער פּערזאָן האָט געשפּראָצט מוט, ענערניע און גלויבן. עס איז געווען אַזױ וי זי װאָלט איינגענאַנגען אויף א קאַמף- געוועט מיט איר מז?. װאָס שווערער עס איז געװען איר לעבן, אַלץ מעכטיקער איז זי געװאָרן און אַלְץ לייכטער האָט זי עס גענומען. ביי' דעם אומנליק פון איר עלטסטן זון, װאָס איז געווען די האָפענונג פון דער משפּחה, האָט מען געמיינט, אַז דאָס װעט זי צעברעכן. אין אנהייב האָט זיך טאַקע דאָס אומנליק אָפּגערופן אויף איר געזונט. פרוי הורוויץ, װאָס איז קיינמאָל נישט קראַנק געווען, האָט זיך אָנגעהויבן צוֹ קלאָגן אויף קאָפּ;װײיטיקן און אויף פוס-ברעכעניש. נאָר דאָס אין נאָך געווען אין אָנהייב, ווען זי האָט געקעמפט פאַר זיין באַפרייאונג. קוים אָבער האָט זי זיך איבערציינט, אַז זי קאָן גאָרנישט טון, איז זי צוריקגעגאַנגען צו אירע טאָנדטענלעכע זאָרגן, װאָס האָבן זי באַלד גענעבן א נעם-אַרײן אין זייער קלעם. זי האָט באַלד צוריקנגעפונען איר פריערדיקע יוגנט און פרישקייט. עס איז טאַקע אמת, אַז זינט דעם אומנליק מיט איר זון, האָט איר שטאָרק-אויסנעמוסקולירט פּנים אָנגענומען מער קנייטשן. דריי טי- פע רינגען האָבן זיך געגעבן אַ שנייד אַריין אין איר הויכן שטאָלצן האַלדן, ' אָבער די קנייטשן האָבן נאָר וויייכעו נעמאַכט, ליידנדיקער, די שטאַרקע מוסקולן פון איר פּנים, און אירע נרויע אויגן, װאָס האָבן שטענדיק גע- קוקט, וועלפיש-גערייצט, ווי' גרייט אַנטשלאָסן אויף עפּעס, האָבן איצט. באַקומען א מילדערן בליק, אַן איבערגעליינטן און ספקדיקן. דאָס אין גע" ווען דער שטענדיקער טרערגלאַנץ, װואָס האָט זיך געפייכט אין ווייס- אַפּל, איבעריקנס, איז דער חרטהדיקער בליק פון אירע אויגן און די מו" טער-קנייטשן פוֹן איר האַלדז גאָרנישט געווען אין איינקלאנג מיט איר גאַנצער גלייך-האַלטנדיקער שטאָלצער פינור. עס איז געווען אַזױ װי איר קערפּער ביז צוֹם האַלדז װאָלט געלעבט באַזונדער פאַר זיך. ער איז אינ-

װ אַ ר 7 ע 58

גאַנצן געווען אָנגעגאָסן מיט איין ווילן, װאָס ווייסט יעדן אויגנבליק װאָס צו טון... |

פרוי חורוויץ האָט געוווסט, װאָס צו טון יעדן אויגנבליק פון איר לעבן. יעדע וויילע האָט געװאַרט אויף איר אַן אַנדערע אַרבעט. נאָכדעם וי דער מאַן און די קינדער האָבן פאַרלאָזט די שטוב, האָט זיך פרוי הורוויץ ארויפנעשארצט די אַרב? פון איר קלייד, אָנגעטון אַ פאַרטוך און גענומען זיך דאָס נעפעס ואַשן. אַרינגענאָסן אַ טאָפּ הייסע װאַסער אין דער גרויסער וואש-שיס?, אַרײינגעשאָטן זייף און סאָדע, האָט זי אָנגע- חויבן צו שייערן אירע נעפעם, די נאָפּל, מעטער מיט יענער ענערגיע און חשק, װאָס האָט אַרױסנעקװאָלן פון איר געזונטן קערפּער װי אַ לעבנס- זאַפט פון א שטארקן בוים,

נאָר רח?-?אה קאָן נישט גלאָט אַזױ װאַשן טעפּ און טעלער. זי מון דערביי פאַנטאַזירן.

און איצט וי זי שטייט אַזױ אַרױפנעשאַרצט די אַרבל, ביי דער גרויסער וואש-שיס? און לאָזט אירע הענט דורכשווענקען אין סאָדע און זייף, איז איר קאָפּ ערנעץ אנדערש-ווו. זי האָט געהאָט פאַנטאַזיע, און איר פאנטאזיע האָט איר געמאלן הערלעכע בילדער. דאָרט, װו אַן אַנ" דערער װאָלט גאָרנישט געווען געזען, האָט פאַר אירע אוינן געשוװעבט אַ ליבט, װאָס האָט באַנאָסן מיט נאָלדענע שטראַלן יעדע זאַך, אויף װעל- כער זי האָט געקוקט, אַזױ וי זי װאָלט געווען געטראָנן ברילן. דער אומ- באפלעקטער און נישט אָנגערירטער פאָלקס-נלויבן, װאָס זי האָט געטראָגן אין זיך, האָט איר געגעבן אַ זעאונגס-כוח צו קוקן אויף געשעענישן און זאַכן נישט אַזױ װוי זיי זענען אין דער אמתן, נאָר פון אַ העכערן אמת. אין איר פאַנטאַזיע האָט זי שוין געזען װוי פון דעם יונגנמאן, וועלכן זי האָט געפונען חינטער איר טיר, װאַקסט אַרױיס אַ װינטיקער מענטש און דאָס האָט זי אים צונעהאָלפן דערצו, און זי איז דערפון שטאָלץ געװאָרן. פּונקט אַזױ װוי זי איז געווען איבערציינט, אַז איר מאַן איז דער גרעס- טער געלערנטער, װאָס געפינט זיך אויף נאָטט ערד; אירע קינדער װעלן אױיסװאַקסן פֿאַר גרויסע מענטשן, און איר ,זשאַכלינער", כאָטש זיר זידלט אים מיט , שמרדניק" און , ליטװאַק גנב", נלויבט זי דאָך, אַז ער טוט עפּעס אויף אַ זייער וויכטיקע זאַך און די וועלט װעט באַלד הערן פון אים, --- אַזױ האָט זי שוין אויך אָנגעהויבן צו גלויבן אינעם פרעמדן

4 ש ? ום אַש

יונגנמאַן. (איר פאַנטאַזיע האָט נישט געמאַכט קיין חילוק צי ס'אין איר אייגן קינד, צי אַ פרעמדער.) און אַצינד, וי זי איז געשטאַנען איבער דער ואַשישיסל און געריבן מיט אירע שטאַרקע נאַקעטע הענט אירע טעפ און טעלער, איז איר גאַנץ פּנים באַגאָסן געװאָרן מיט פרייך. אַן אומפאַר- שטענדלעך און אומבאַגרענעצט גליק האָט זי אַרומגענומען דערפּאַר, װאָס זי האָט דעם יונגנמאַן געהאָלפן,

זי האָט מיטגעבראַכט פון אירע מוטערס אַ שטאַרקן גלױבן אין מאַן, אַז ער איז באַשאַפן געװאָרן פאַר העכערע זאַכן, װאָס האָבן גאָר- נישט צו טון מיט די קלייניקייטן פונעם טאָג-טעגלעכן לעבן. מיט דעם דאַרף זיך אָפּגעבן דאָס ווייב. דער מאַן איז דערצו דאָ, כדי צו שאַפן די גייסטיקע וװועלטן און גיטער, וואָס הויבן דאָס אייביקע לעבן און דעם אייביקן תכלית. אַמאָל איז דאָס געווען די תורה און דער גךעדן. זינט זי איז געװאָרן אַן אַפּיקורסטע, צוזאַמען און דורך דעם מאַן, האָט זי אַריבערגעטראָגן איר גלויבן צו די גייע זאַכן; צו בילדונג, צו פּראָנרעס, צו דעם גערעכטן מאָרגן, װאָס דאַרף אַמאָל קומען, ווען די מענטשן װעלן נישט זיין אַזעלכע נאַראָנים און זיך נישט לאָזן מער פאַרשקלאַפן זי האָט זיך אָנגעהערט אַזױ פיל דערפון פון , זשאַכלינער? און פון אַנדערע יונגעלייט, װאָס קומען צו איר אין די פרייטיק-צו-נאַכטן. און דאָס ווייב איז באַשאַפן געװאָרן, כדי דעם מאַן צו העלפן דערצו... וי אירע מו- טערס האָבן געהאָלפן זייערע מענער אנצוגרייטן זיך חלק לעולם הבא און אַ פּלאַץ אין נץ-עדן. |

אין דער קיך, וי זי איז נגעשטאַנען און געװאַשן דאָס געפעס, אין שוין געווען טונקל. אַ טריבע ראָסע האָט זיך נעזעצט אויפן קיך-פענצ- טער, װאָס איז אַרױסנענאַננען אויפן הויף. די צווייטע שטוב, וועלכע איז געווען די ,עס-שטוב", דאָס , שטודיר-צימער" און דאָס ‏ וװוין-צימער" בייטאָג און ביינאַכט, דאָס גרויסע שלאָף-צימער פון די קינדער, אין איצט געווען האַלב באַלױכטן פון דער גרויסער מילך-שיין, ביי וועלכער דער נימנאַזיסט האָט נעמאַכט זיין נאָכמיטאַנדיקע לעקציע, איידער ער איז גענאַננען אויף זיין שעה. דער גימנאַזיסט. האָט אויך נעמוזט פאַר- דינען אויף זיין עסן און מונדיר. פון פינף ביז זיבן האָט ער פאָרנעלעזן פאַר א בלינדן מאַן צייטונגען און ביכער. אין קיך איז װאָס אַמאָל מער טונקעלער געװאָרן אַזױ, אַז רחל-לאה האָט נישט מער נעזען דאָס געפעס

וו אַ ר ש ע 55

צו ואַשן --- האָט זי זיך דערמאָנט, אַז אין דער צווייטער שטוב ברענט זיך א !אָמט. אַזױ וי ס'אין אַ שאָר געווען אָנצוצינדן נאָך אַ ליכט, האָט זי אַרײינגערופן צן דעם ייננל;

-- דוד, דוֹד, קום אַריין מיט דעם לאָמפּ, װועסט דאָ מאַכן די לעק- ציע אויטן קיףיטיש, איך האָב אים שוין אָפּגערײניקט,

דאָס יינגל האָט אריינגעבראכט דעם לאָמפּ מיט זיין בוך. דערזען די מאַמע װאַשט דאָס נעפעס אין דער פינצטער, האָט ער זיך פאַרוונ" דערט:

--- די מאַמע ואַשט אַליין דאָס נעטעס? און ווו איז די סטרוזשקע (הויזדהיטערין), װאָס קומט אַרױף יעדן טאָנ?

-- ווידער אַ נייעס -- די סטרוזשקע. װאָס? אַליין קאָן מען נישט? ס'ווע;ן צונוץ קומען די פּאָר נילדן אויף עפּעט אַנדערש. ואָנ נישט אוים דעם טאַטן,

--- און פאַרװאָס העלפט דיר נישט זאָשקע? זי איו דאָך אינדער- היים.

--- איך ווי? נישט, אַז זי זאָל די הענט קאַליע מאַכן, איך האָב זי עקסטדע אַועקגעשיקט צו א חברטע.

-- זאֶל מיך די מאַמע לאָזן, איך װעל פּרווון.

--- גיי, דו דאַרפסט מאַכן לעקציעס,

-- נאָר אַ שטיק? ,וליוס צעזאר" אױסנװייניק צו לערנען, איך וועל?ל עס קאָנען זאָנן סיי-ווייסיי.

--- וואַשן װע? איך, דו וועסט בלויז איבערווישן. נא, דאָ האָסטו אַ האַנטוך,

איבערווישנדיק די טעלער, האָט דאָס ייננל דערווייל אויף אויסג- װוײיניק אויסנערעכנט די מלחמות, װאָס עס האָט געפירט און געװונען דער העלד און גרויסער רוימישער מלוכח-מאַן.

אָבער ואַשנדיק די טעלער, האָט רחל-לאה עפּעס באַמערקט.

--- וויי איז מיר, די הויזן זענען דאָך ווידער ביי דיר צעריסן. ערשט נאָר-װאָס אַ פּאַר נייע הויזן נעקויפט, --- האָט זי אָנגעוויזן אויפן יינגלס חינטערטייל.

דוד איז נגעבליבן שטיין אין דער מיט פון אַ צעזארישער שורה. אַ

6ט ש ? ו ם אַ ש שטאַמלדיקער, האָט ער געװאָלט אויסטראכטן עפּעס א נישט-געשטוינץ- נע מעשה ועגן אַ פאֵל. צום סוף איז ער גאָר בייז געװאָרן, און האָט אויסגערופן:

--- װאָט זאָל איך טון, אַז זיי צערייסן זיך? הויזן זענען פאַר דעם געמאַכט, אַז זיי זאָלן זיך רייסן, הויזן, אױסגענאָסן פון אייזן, האָט מען נאָך נישט אויסנעפונען.

--- װאָלסט טאַקע באַדאַרפט האָבן אַ פּאַר אייזערנע. טוכענע הויזן, זעט זיך אויס, זענען נישט פאַר דיר. קום שוין אהער, גימנאַזיסט מיו- נער, װעל איך עס צונייען.

די מאַמע האָט איבערגעלאָזט דאָס געפעס אין מיטן ואַשן, אַרױס- גענומען פון שופלאָד אַ שעפּ מיט נאָדלען און גאַרן, אייננעפעדעמט דעם דיקסטן פאָדעם, װאָס זי האָט נאָר געלאָנט געפינען אין איר ניי-מלוכה, און אַראָפּקניענדיק אויף איין פוס, האָט זי פאַרריכט די הויזן אויף דעם אָנגעטוענעם גימנאַזיסט, וועלכער האָט נישט געפונען קיין אורזאַך, אַז צוליב דעם, װאָס די מאמע נייט אים צו די הויזן, זאָל ער אויפהערן אויס- צורעכענען די גרויסע מעשים פון רוימישן העלד. רחל?-לאהן, וועלכע האָט ערשט פריער נעשיינט פאַר נחת פון איר קינדס אומפארשטענדלעכע ווערטער, איז שוין איצט נישט נעלעגן אין קאָפּ דער צעזאַר. זי האָט גע- קלערט וענן דעם: אַלעס נעפינט מען אויס. פאַרװאָס אָבער האָט מען נאָך נישט אויסנעפונען אַזאַ שטאָף אויף הויזן, װאָס זאָל זיך נישט צע- רייס? נאָר בשעת זי איז נעווען אַזױ פאַרנומען אין איר נעדאנק, האָט זי באַמערקט וי דעם יוננגס טאַשן זענען אָנגעשטאָפּט מיט עפּעס.

--- װאָס האָסטו אין די קעשענעס? -- פרענט די מאַמע, טאַפּנדיק איבער זיי.

--- דאָס איז נאָרנישט, די מאַמע דאַרף עס נישט ויסן, -- זאָגט דאָס יייננל, רויט-ווערנדיק,

נאָר דער מאַמעס האַנט האָט שוין נעשטעקט אין דער קעשענע און פון דאָרט אַרױסנעשלעפּט א גאַנצן פּאַק אומלענאַלע ליטעראַטור, גע- דרוקט אויף ביבויע.

-- נאָך דאָס האָט מיר נעפטיט! -- שריימ-אויס די מאַמע, -- דו אויך? װאָס האָט איר זיד אַנַייוזטצז אויף מיר? װאָס ווילט איר פון מיר? -- רופט רחל-לאה אויס פאַרצווייפלט,

וו אַ ר ש ע 57

--- מאַמע, זאָל די מאַמע נישט זאָנן דעם טאַטן. אַהיימגענומען נאָר איבער נאַכט. מאָרנן ניב איך עס ווייטער,

-- נישט זאָגן על איך? -- גענוג, איינער פוילט אין תפיסה -- און דו שוין אויך. אפשר וועפסטו איבערװאַרטן, ביז דו וועסט די נימנאַזיע פארענדיסן? -- זאָנט רחל-לאה שוין באַרואיקט,

--- איך האָב עס גענומען פאַר אַ חבר, איך זאָג דער מאַמען, מאָרגן וועל איך עס אָפּנעבן.

--- דו ווייפט דאָך אַפילול נישט, וי מיט דעם אומצוניין -- דו ראָצער איינער. ווו װעסטו עס טראָגן -- אין די צעריסענע הויזן? -- נא, זע, עס שטמאַרצט דאָך אַרױס פון די קעשענעס, אַ בלינדער קאָן עס דערזען, ניב עס אַהער, איך באַדאַרף נאָך, אז מ'זאָל דיך כאַפּן אויף דער גאָס. איצט ווען פּאַטרולן שטייען אין אַלע ווינקלען.

זי שלעפט אַרויס די פּראָקלאמאַציעס פון טאַש, און נעמט איינעם פון אירע טעפּ, אין וועלכן זי האָט היינט מיטאָג אָפּנעקאַָכט און נאָר-װאָס געהאָט אויסנעוואשן --- און א פאק אַריין אין אים די פּראָקלאַמאַציעס, ליינט איבער זיי אַ שטיק פּאַפּיר און נעמט א שיסל מיט רויע, נאָר-װאָס אָפּנעשײלטע קאַרטאַפלעס, וועלכע זי האָט זיך אָנגעגרייט אויף די סמאָרננ- דיקע זופּ --- אוֹן אַ שיט אַרױף די קאַרטאָפלעס אויפן פּאַפּיר מיט די פּראַקלאַמאַציעס, און שטעלט אַװעק דעם טאָפּ מיט די פּראָקלאַמאַציעס אויף דער קיך.

--- וואָט טוט דאָס די מאַמע? -- די מאַמע גייט זיי אטּקאָכןף --- לאַנט דאָס ייננל.

--- נישט נאָר קאַכן -- איך ווע? זיי בראָטן, פאַרברענען װעל איך זיי. זאָלספט מיר דאָס אויפהערן צו ברעננען אין שטוב אַריין, דו ראָצער איינער -- נאָך צייט פֿאַר דיר, אַז נישט, װעל איך דעם טאַטן דערציילן --- איך זאָל אַזוי זיין נעזונט -- שווערט זי זיך, -- װי איך וועל עס דעם טאַטן דערציילן.

--- אויב שזוי, װוע? איך דערציילן דעם טאַטן, אַז די מאַמע האָט זיך ווידער נעשוווירן. (דער לערער, װאָס האָט געהאַלטן אין איין לער- נעז זייז ווייה --- האָט זי געװאָלט אַלְץ אָפּנעװױינען פון אירע שטענדיקע שבוטות.) און איך על דערציילן, אַז די מאמע האָט אַליין דאָס נעפעס געװאַשן.

8 של | ם 8 ש

--- וועפט שווייגן, דו ראָצער איינער?.

-- אַז די מאַמע װעט שווייגן וועגן די פּראָקלאַמאַציעס, װע? איך אויך שווייגן. אַ טובה פאַר אַ טובה, --- לאַכט דאָס יינגל און לױיפט אַרױס אין קאָרידאָר אויף זיין לערן-שעה.

-- הער נאָר, דו, װאָס לויפסטו אַרױס אָן קאַלאָשן, װוילסט זיך ווידער צוקילן, עס רעגנט דאָך אין דרויסן, און די ש ך זענען צעריסן.

-- קאַלאָשן? --- פון װאַנען װע? איך זיי נעמען? --- די פריערדיקע זענען דאָך צעריסן,

--- קום צוריק אַריין. נא, -- געקויפט אויפן מאַרק אַ פֹּאֶר גענוצטע, --- זאָגט די מוטער און װואַרפט אים צו אַ פּעקל,

--- קאַלאַשן? --- פון װאַנען האָט די מאַמע געלט גענומען?

-- נישט דיין עסק, ראָצער --- טװ-אָן און ניי.

קאַפּיטל 6 דער שבת און דער אינדערװאָכנס

ס'איז געווען איר שעה, די אָוונט-שעהען צווישן פינף און זיבן, ווען דער מאַן און די קינדער זענען אַועק אין נאַס, יעדער צו זיין באַשעפטי- קונג. דאָס מיטאָג שוין אָפּנעפּטרט, דאָס נעפעס שוין איבערנעװאַשן. ס'איז געווען איר אֶפּרו, איר חלום-שעה. דענסטמאָל האָט זי גערן גע- װאָלט בלייבן אופגעשטערט. זי האָט זיך נגענומען איינס פון די ביידע זאַכן צו טון: אָדער די פּאָדלאָנע אָפּװאַשן, אָדער זיך אליין צוֹ ואַשן. היינט האָט זי געטון ביידע זאַכן. זי האָט ליב נעהאָט ריינקייט אַרום זיך. און אַזױ וי זי איז נעוווינט געווען אין אירע מיידלשע יאָרן, דאָרט אין דרויסן אין דאָרף ביי איר פאָטער, צו זען אַלצדינג ציכטיק און פינקלדיק אין איר ווינק? -- האָט זי עס ליב געהאט נאָכצוטון ביזן היינטיקן טאָג. ניין, היינט נאָך מער וי דענסטמאָל. די פּאָדלאָנע װואַשן אָדער די האָר זיך װאַשן איז ביי איר אַן אָפּרן, אַ פאַרוויילונג, אַ פאָרשפּיל פון אירע טענלעכע זאָרנן. ווען רחל-לאה האָט צופיל אויפן קאָפּ, ווען די ניט

װ אַ ר ש ע 9

דריקט שוין נאָר נאָענט -- דענסטמאָל נעמט זי זיך צו איר ליבער באַ- שעפטיקונג.

אויסגעטון שיך און זאָקן, מיט אַ דורכגעװוייקטער פּלאַכטע, װאָט זי טונקט-איין און דרענגט יערעס מאָל אויס אין אַן עמער מיט איינגע- זייפט װאַסער, קריכט זי אַרום אויף אַלע פיר, װוישט די פּאָדלאַנע מיט אַ חשק, װואָס ווייזט אַרױס פאַרגענינן, שאַרט אָרום מיט דער אייננעזיים- טער פּלאַכטע אַלע ווינקלען פון גרויסן עסצימער. אין אַל}ן עקן, אונטער אַלע בעטן, אונטער אַלע שענק -- אומעטום ווו עס איז נאָר דאָ אַ פאַר- שטעקט ווינקעלע, שטעקט זי אַריין איר נאָז. אָפּגעחיט זאָל מען ווערן, אַז מ'זאָל איר דענסטמאָל שטערן. עס איז אַזוי וי זי װאָלט געטון אַ הייליקע אַרבעט. קיינער קאָן נישט און טאָר נישט אין שטוב אַרײנקו- מען. מענ משיח אַליין קלאַפּן אין טיר, װועט זי אים נישט עפענען, ביז זי איז נישט איבערגענאַנגען מיט איר פייכטער שמאַטע די נאַנצע אוױ- בערפלאַך פון חויז. סיי זומער און סיי ווינטער פּהאַלט זי אויף דאָס פענצ- טער, אַז ס'זאָל זיך אויסטריקענען פון דער לופט. איבערגעשאָטן די אִפּ- געװאַשענע פּאָדלאָגע מיטן געלן זאַמך, מוזן שוין דענסטמאָל אַלע פֿאַר- בלייבן אין קיך. אין קיך מוזן אַלע לעקציעס ווערן פאַרענדיקט, אַלע דע- באטן אויסגעקריגט צווישן דעם לערער און זשאַכלינער, ביים נלעז? טיי, ביז דאָס עסצימער איז טרוקן און קאָן אוימנעמען יום-טובדיק זיינע געסט,

אָפּנעפאַרטיקט מיט דער פּאָדלאָנע, גיט זיך דענסטמאָל רחפס-לאה אַ נעם צו זיך. גאָרנישט האָט זי אַזױ גערן אין איר לעבן װוי װאַסער און זייף, נישט נאָר זיך אַליין צו טונקען, נאָר אַלעמען, ווער עס פאַלט-אַרונ- טער אונטער אירע הענט. פון קדמונים אָן אין א געזעץ אייננעפירט, אַז יעדן פרייטיק נאָכמיטאָג מוז דאָס גאַנצע הויזנעזינט דורכניין דורך אירע פינגער אין א שיסל װאַסער מיט זייף. זי טיילט איין יעדן מיטנליד פוז איר משפּחה אין צוויי חלקים; איין מאָל פון קאָפּ ביזן האַלבן לייב, און דאָס צווייטע מאָל די אַנדערע העלפט. דערביי איז איר נישט קיין חי- קוק, אין װאָס פאַר אַן עלטער עס נעפינט זיך איר משפּחה-מיטנליד און צו װאָס פאַראַ מין ער באַלאַנגט, פרייטיק איז שוין א מוז-זאַך. אָבער אין מיטן דער וואָך קאָן רח?-לאהן אויך איינפאלן אונטערנעמען אן עקספּע- דיציע אין אירע קינדערס אויערן און אַנדערע טיילן פון זייערע קערפּערס.

60 ש ‏ |ן ם א שׁ

נישט נאָר מיט אירע אייגענע משפּחה-מיטנלידער באַגײיט זי זיךף אַזױ, נאָר עס איז שוין אַן אָנגענוימענער כלל, אז יעדער בחור, ואָס קומט צולויפן פון דער פּראָװינץ נאָך בילדונג צו איר מאַן, מוז קודם-כל, דורכגיין דורך דער שיסל? וואַסער און זייף פון רחל-לאהס הענט, שוין אֶמּ- גערעדט פון די יונגעלייט, װאָס וווינען ביי איר. זיי טוט זי נאָר אָן דעם טויט., פון דער העלער הויט קאָן רחל-לאה נעמען איר שיסל מײט קאַָכע- דיק װאַסער, מִיט אַ שטיק געלער ואַש-זייף און אַרײַנשטעלן אין ,בית- מדרש" אַריין: , געװואַשן זאָל וערן! אַז נישט, װעל איך זיך אַליין נעמען צו אייך!" אָפּטמאָל זעצט זי זיך אָן אויפן זשאַכלינער. אַ ליאַדע-וואס, אַן דער זשאַכלינער געפעלט איר עפּעס נישט, אָדער עֹר זאָגט עפּעס, װאָס איז נישט אין איר גוסט, קאָן זי זיך אָנרופן צו אִים (נישט שעמענ- דיק זיך אַפילו פאַר מענטשן): , פּאַניע ליטװאַק -- אפשר וװועט איר נע- מען אַ װאַש? כ'לעבן, ס'אִיז דאָ אַ פולער קעסל קאָכעדיק װאַסער."

אַממײינסטן אָבער האָט פרוי הורוויץ ליב אויסצוניסן װאַסער מיט זייף אויף איר אייגן לייב. דאָס װאַשן איז אַ באַלױנונג פאַר אַ גאַנצן טאָג מי און וועקט אויף אין איר נייע קװאַלן פון ענערגיע און מוט. צונע- שְלאָסְן די טיר אויף אַלַע ריננען, װאַרפט רחל-לאה אַראָפּ פון זיך דאָם קלייד, די אונטער-וועש, דאָס העמד און בלייבט שטיין חוה-נאַקעט אין דער גרויסער ואַש-שיסל, און ניסט אויף איר קנאָכנדיקן, אויסגעקנאַָ- טענעם לייב ואסער פון אַ שעפּ. און פּונקט אַזױ װי זי האָט ערשט פריער מיט דער פייכטער שמאַטע איינגעטונקט אין סאָדע און זייף, נע- רִיבן אירע טעפּ, די שיסלען, די האַרטע פּאָדלאָנע, --- אַזױ רייבט זי און װואַשט מיט אַ האַרטער שװאָם, איינגעטונקט אין סאָדע און זייף, יעדן ווינק? פון איר שטאַרקן מוסקולירטן קערפּער. עס בייגט זיך אויס װי אַן אָנגעשפּאַנטער פיילבויגן איר אױסמאָדעלירטער רוקן מיט אַלע זיינע גריבעלעך און ווינקעלעך, פון װועלכן ס'שניידט זיך ארויס זיין רוקןרביין, צו וועמענס מיטן רח?-?אהס האַנט מיט דער פייכטער שוואָם וויל דורב- אויס דערגרייכן. מיט אַן ענערנישער לוסט פירט זי איבער מיט אירע שטאַרקע הענט איבער איר געפאַלדעװעטן בויך פון אונטער די בריסטן, ביז צו די ברייטע היפטן, נישט פאַרגעפנדיק אויסצומאַנגלען מיט זייף אירע שטאַרקע קני. נאָך יעדן רייב שלאָגט אַרױס פלאַמען רויטיעכקייט אויף איר קערפּער, װוי איר בלוט, אויפנעוועקט פון מאַסאַזש און באַװע-

ז א ר ש ע | 01

גונג, װאָלט זיך אױפגעכאַפּט פון שלאָף, צוזאַמענגעלאָפן זיך פון אַלע באַהאַלטענע ווינקלען און געװאָלט אַרויסזעצן דורך דער דורכזעענדיקער ווייסער ווייבערשער הוֹים...

היינט אָבער איז געווען א טאָג פון גרויסן װואַשן: נאָכן קערפּער האָט זיך רח?-לאה גענומען צו אירע האָר. נאָך אַזא טאָג פון פיל זאָרגן און ארומלויפעניש געפינט רחל-לאה נישט קיין אַנדער מיטל פון באַרואי- קונג און אִפּרו װוי צו ואַשן זיך דעם קאָפּ. חוה-נאַקעט, מיט אַ גענדזן- הויט-איבערנעצוינן לייב, שטייט זי איבער א שיס? אויפגעװאַרימט רעגן- װואַסער, אין וועלכן זי ווייקט אירע אייננעזייפטע לאַנגע האָר. איינגע- קנאָטן, צוזאַמענגעפּלאָכטן פון בלישטשענדיקע, געבלעזלטע מוליענעם -- האָט די פרוי מײיט א פרייד נגענאָסן איבער איר קאָפּ דאָס לעבלעכע רעגן- װואַטער. אַ קינדישע אויסנעלייטערטקייט קומט דענסטמאָל איבער איר פַּנים אװן איבער איר נאַנצן קערפּער, וי עס װאָלט ווער גענאָסן איבער איר קאָפּ מיט ברכות און לייטזעליקייט. חלומות פון יונגע טענ שטייען אויף, חלומות פון גרינע לאָנקעס, פון פרישע װאַסערן, אין וועלכע זי האָט זיך געבאָדן מיידלווייז; חלומות פון באַהאַלטענע פריליננס-וועלדער, --- אַלץ ווערט פלעבעדיק, ווען דאָס לעבלעכע ואַסער גיסט זיך איבערן קאָפּ. די נאַנצע זינד פון אַלֶע יאָרן װאַשט-אָפּ דאָס רעגן-װאַסער;: די זינד, די צרות און די עלטער --- און רחל?-לאה גייט אַרױס פון דער זייף- שיס? א געלייטערטע און ניידנעבוירענע,

אַרומגעחילט אין איר נרינעם שלאָף-ראָק, איבערגענייט פון אַ פאַר- צייטיק חופּה-קלייד, טריקנט זיך רחל-לאה ביים איינגעחייצטן קאַכל- אויוון אין װווין-שטוב אירע געװאַשענע האָר. אַלַּע טישן און אַלע בענק שראָגן אויף זיך שפּורן פון די קינדערס לעקציעס. די שטוב איז איצט צוגערוימט, אָפּנעװאשן און מיט זאַמד באַשאָטן. און ביים קאַכ?-אויוון זיצט רחל-לאה און טרינקט לאַננזאַם, מיט צונעלאָזענעם פאַרגעניגן, איר טעפּל? טיי. - | |

אַ גיידגעבוירענע, אַ געלייטערטע און אַ געטרייסטע. עס איז דער איינציקער מאָמענט פונעם נאַנצן טאָג, װאָס רח?-לאה הערט איר אייגן האַרץ קלאַפּן. דער איינציקער מאָמענט, װאָס זי איז באַװוסטזיניק פון איר איינן לעבן. עס איז דער שבת אין איר טאָנ, ווען רחל-לאה זיצט אַזוֹי :באַלױכטן אין מילך-שיין פון טיש-לאָמפּ, טריקנט אירע האָר און זופּט

62 ש ל ום אַ ש

די טיי. וי אַ פּאַסטוך לאָזט פאַרביי פאַר זיך זיינע געוואַשענע שעפּטן, אַזױ לאָזט זי פאַרבײיגיין פאַר זיך אירע פאַרנאַנגענע טעג, פאַרגאנגענע חלומות... מיידלשע, שוין פאַנג באַנראָבענע און פאַרנעסענע חלומות, אין טיפן נעפּל פון קאַנגער פאַרגאַנגענהייט טאַרטרונקען --- שטייען אויף און שלייכן דורך זייער זוניק שיינען פאַר אירע אױגן: גרינע לאָנקעס אין זומער, װאַסער ביים באָדן, באַהאַלטענע געפילן, שאָטנס פון בענקשאַפטן, איינגעוויקלט װי עמבריאָנען אין מוטער-הויט, אָן-קאָנטיקע, בלוטלאָזע, װאָגלאָזע שווימענדיקע און שוועבנדיקע -- שלייכן זיי און פלאַטערן. דערנאָך קומען שוין באַשטימטע טעג און מעשים.

זי באַדױערט נישט איר מזל. אדרבה, זי איז צופרידן פון איר גורל. װאָלט מען באַדאַרפט אנהייבן אויפסניי, װאָלט זי ווידער אַזױ אָנגעהויבן. דעם מאַן זעט זי כמעט נישט די ערשטע טענ פון איר חתונה-האָבן. די קינדער? זִי שטעלט זיך אָפּ ביים עלטכטן. איר געליבט, אויסנעווייטילט קינד איז עס. זי דערמאַנט זיך ווען זי האָט אים געזוינן. געװוינט האָט זי דענפטמאָל ביי איר שווער, אויף קעסט נעזעסן, און עס האָט זיך איר געבענקט אַחיים. נישט איבעריקס נערן האָט זי נעהאט דאָס נייע הױז, אין וועלכן זי איז אַרינגעפאַלן, מיט שווער און שוינער און מיט די נייע געוווינהייטן. מ'האָט געקוקט אויף איר מיט חשך. זי האָט זיך נישט געקאָנט צופּאַסן צו זייער פרומקייט. געוווינט געווען אַרױסצולאָזן לאָקן האָר פון איר שייט?, פון איר הייב?, גרינג געווען מיט אַנדערע מצוות. די שווינער האָט נעהאַלטן אין איין מוסר זאָנן. דער שווער האָט נעבור- טשעט אין דער שטיל, און אַפילו דער מאַן איז דענסטמאָל פרעמד גע- ווען. זי האָט געבענקט נאָך דער היים, נאָכן דאָרף, פון װאַנען זי איז נע- קומען, נאָך דער שענק, װאָס זיי האָבן געהאַט, נאָך די שקצים מיט דו שיקפעס --- איז די איינציקע טרייסט געווען ביי איר דאָס קינד, װאָס זי האָט דענסטמאָל נעזוינן. זיין גאַנץ לעבן נייט דורך פאַרבײי איר. זי זעט אים דערנאָך אין נימנאַזיע, אין די קליידער, אַזאַ יינגל נעווען אין די לאַננע הויזן מיט דעם פולן ראַניעץ ביכער. וויפל מי און מאַטערניש יעדע אָפּצאָלונג אין נימנאזיע האָט געקאָסט! וויפ? האַרץיקלאפּן ביי יעדן עקזאַמען, אַז ער זאָל דאָס , פינפט?" אַהיימברעננען. זי זעט די טעג וי ער וואקסט. נאָט! פאַרוואס וואַקסט ער אַזױ פלינק? ער איז דאָך נאָך אַ קינד. װאָס העכער ער ווערט, אַלֶץ מער װאַקסט ער אַרױס פוֹן איר, זי

וו אַ רד ש ע 08

ווי? נישט, ער זאָל אַזױ פרי נרוים ווערן. זי װי?ל, ער זאָל א קינד נאָך בלייבן -- א קליין קינד וי ער איז געווען, ווען זי האָט אים געזויגן...

זי זוכבט מיט אירע בליקן זיין געשטאַלט. ווו איז ער איצט? ווו גע- פינט ער זיך? ער דרייט זיך אַליין אַרום אין אַן ענגער פאַרמאַכטער צעפ, אָדער אפשר שוין ערנעץ פאַרשיקט. קיינער אין נישט מיט אים. בענקט ער נאָך איר, זוי זי נאָך אים? נאָט, פאַרװאָס האָבן זיי אים צונענומען? פאַרװאָס האַלטן זיי אים דאָרט? וי װאָלט זי געװאָלט, אַז עס זאָל זיך איצט די טיר עפענען און ער זאָל אַריינקומען. נישט אַזאַ הויכער, דער- וװואַקפענער, א פרעמדער און א פֿאַרטראַכטער אין אַן אַנדער וועלט, וי ער איז געווען 7?עצטנס, נאָר נאָך אַלס קינד, אַזױ וי ער אין געוען אַמאָל, אין די ערשטע יאָרן, ווען זי האָט אים די ערשטע שיכלעך גע- קויפט. זי דערמאַנט זיך אין זיינע שיכלעך, װי עס איז איר אַ שאָד גע- ווען זיי אַװעסצוװאַרפן נאָכדעם װי ער האָט זיי שוין געהאט אויסנע- טראָנן. זיי האָבן געהאָט אױיסנעקנאָטן אין זיך די פאָרם פון זיינע פים- לעך; זי דערמאַנט זיך, ווען זי האָט אים געהאַלטן א נאַקעט קינד, זיין גלאַטיק קינדיש לייב, און האָט אים געבאָדן, נעטראָגן אים צו איר לייב, געזויגן אים פון איר ברוסט. אַ מוטערלעכע פריידפּיין נעמט זי אַרום. װוי װאָלט זי אים געװאָלט איצט אין אירע הענט האַלטן, צוטראָגן זיין כייב צו איר לייב, זיין פנימ?, זיין אָפן, לעבעדיק מיילעכ? צו איר נאַ- קעטער ברוסט..,

זי באַמערקט נישט וי טרערן רינען איבער אירע באַקן, וען זי טראַכט אַזױ, אין חאַרץ פילט זי אַ ווייטיק, אין דער נשמה -- אַ פּוסט- קייט. עפּעס-װאָס פעלט; װאָס, ווייסט זי אַלֵיין נישט. נישט דער מאַן, פאַר וועלכן זי האָט דאָס נאַנצע לעבן געהאָט מורא, רעספּעקט, און אויף וועלכן זי האָט נעקוקט וי צוֹ אַן אומדערנרייכבארן אידעאַל. אַ מאַן אין אַזאַ זעלכסטטאַרשטענדלעכע זֹאַך. זי פילט קיינמאָ? נישט אין אים קיין באַדערפעניש, ווייל זי שפּירט אים שטענדיק איבער זיך, וי דעם באַלקן איבערן קאָפּ. זי בענקט נאָך עפּעס, װאָס זי האָט פאַרלוירן און האָט עם שוין נישט און ס'וועט שוין קיינמאָל נישט צוריקקומען...

נאָר באַלד קלאַפּט מען אין טיר. אַהאַ, זיי זענען שוין דאָ, --- טראַכט זיך רח?-לאח, נאָך פארװועבט אין איר חלום. אומבאַוווסט קלערט זי, ווער ס'קאַן זיין; דער פאַן, די קינדער, אפשר די עלטסטע -- העלענע?

64 ש ‏ ו ם אַ ש

מען קלאַפּט זוידער אין טיר,

-- באַלד, באַלד, -- בעט זיך רחל-לאח, אַזוי װוי זי װאָלט נישט גע- װאָלט אַרױסגײן פון איר חלום, אויף דער וואָר, און הייבט זיך אויף פויפ, גייט-צו צו דער פראָנט-טיר, און פאַר איר בלייבט ווער שטיין, אַ פרעמ- דער-באַקאַנטער, וועמען זי קאָן גוט, נאָר אַ נאָענטער דאַכט זיך און קאָן זיך נישט דערמאַָנען ווער דאָס איז.

--- איר דערקענט מיך נישט, מאַדאַם הורוויץ? איך בין מירקין, --- זאָנט דער פרעמדער יוננערמאַן פאַרלענן, האַלטנדיק אין האַנט דאָס קאַ- ראַקולענע חיטל, --- איך האָב אייך נעשטערט?

--- מירקין, מירקין? --- זאָגט זי צו זיך אַליין פאַרווונדערט,

-- יאָ, איך האָב דאָך אייך נישט נעשטערט? -- פרענט דער לעצ- טער. --- איך פאָר דורך װאַרשע, האָב איך מיר דערלויבט אייך צו באַ- זוכן. איר זענט אַזױ פריינטלעך געווען מיך צו בעטן, -- זאָנט מירקין אַביס? פאַרפרעמדט פון איר האַלטן זיך,

--- מירקין, מירקין? --- זאָגט זי ווייטער װוי אין חלום. זי ווונדערט זיך גאָרנישט, װאָס זי זעט אים אַזױ פּלוצליננ. עס דאַכט זיך איר, אַז עס חלומט איר און זי טוט שוין אַלץ אַזױ.

-- קומט נאָר אַריין, זעצט זיך דאָ נעבן מיר, איך בין איינע אליין אין שטוב: דער מאַן איז אויף לעקציעס, די קינדער זענען נישטא,

זי בעט אים אַריין אין שטוב, זעצט אים אַװעק נעבן זיך ביים טיש.' זי פאַרנעסט, אַז זי איז אין שלאָףּ-ראָק מיט צעלאָזענע, געװאַשענע האָר. מירקין ווערט אויך פאַרפרעמדט. ער פילט, אַז ער איז עפּעס נישט געקן- מען אין דער ריכטיקער צייט. עפּעס:װואָס טוט זיך מיט דער פרוי. זי אין פאַרשלאָפן, צי װאָס? און ער פילט זיך נישט גוט.

-- אפשר קומען אַן אַנדערש מאָל? -- זאָנט ער, -- איך שטער?

--- ניין, ניין, פאַרקערט, איך פריי זיך זייער, װאָס איר זענט נע- קומען. איך פריי זיך זייער. אפשר וועט איר טרינקען מיט מיר אַ טע- פּעלע טיי?

וי אין חלום הייכט זי זיך אויף, גייט אין קיך אַריין, גיסט אֶָן מירקינען טיי אין אַן איינפאַך טעפּעלע, אַזױ זוי זי װאָלט עס געטון פאַר אירס אַ קינד, און שטעלט עס אַװעק פאַר אים.

װ א ר ש ע

מירקין האַלט דאָס טעפּעלע אין האנט און ווייסט נישט צי טרינ- קען, צו ניין.

--- נו, דערציילט מיר, װאָס טוט זיך מיט אייך? װו זענט איר דאָס געווען די נאנצע צייט? גוט, װאָס איר זענט געקומען. שוין לאַנג ציית געווען --- רעדט זי צו זיך, װוי נישט א מענטש װאָלט געזעטן פאַר איר, נאָר עפּעם אַן אילוזיע.

מירקינען פאַרטרעמדט נאָך מער איר האַלטן זיך און ער זאָגט אין אַן אומזיכערן טאָן:

--- איך פאד דודך װאַרשע אויף מיין װועג קיין אױטלאַנד, האָב איך מיר דערלויבט אייך צוֹ באַזוכן.

--- איר פארט דורך װאַרשע? פאַרװאָס פאָרט איר אַװעק? איינער אוזן אַװעקנעפאָרן, איצט פארט אַ צווייטער. פארװאָס פארט איר? בלייבט דאָ מיט אונדז. זוו װועט איר פויפן איינער אַלֵיין איבער דער וועלט+ עס איז דאָך אַ רחמנות אויף אייך. איר זענט דאָך נאָך נאָר אַ קינד.

זי האָט אויסנגעשטרעקט צו אים איר האַנט בשעת זי האָט גערעדט די רייד, און װי עפעס טוענדיק אונטער א היפּנאָז, האָט זי אים אֶנגע- הויבן צו נלעטן, וי א טוטער א פאַרלוירן קינד איבער די האָר.

מירקין איז שטיין געבליבן, בלייך וי די װאַנט. נישט געװוסט, צי לעכט ער דורך די סצענע אין חלום, צי אויף דער װאָר. ער האָט געוזען, אז די פרוי, וואָס זיצט נעבן טים, טוט דאָס נישט אין באַװוסטזיין, נאָר וי אין כשוף, און ער האָט מורא געהאַט, אַז זי זאָל זיך דערנאָך נישט פאַרשעמען, ווען זי וועט זיך אויפוועקן. ער האָט בדעה געהאָט שטיל זיך אויפצוהיינן און צו פאַרלאָזן די שטוב, אַזױ שטי? װי ער איז אַריינגע- קומען. דערוויי? אָבער האָבן אירע ווערטער, איר וויינענדיקער שמייכל, די אָנרירונג פון איר האנט איבער זיין קאָפּ, אַזױ אים פאַרטױבט, או באַלד וװוערט ער אליין פארכשופט פון אירע ווערטער. עס דאַכט זיך אים אויך, אַז ער חלומט, בײינט-אַראָפּ דעם קאָפּ װאָס נידעריקער, נידעריקע".

װוי לאַנג געדויערט דאָס, א מינוט צי אַן אייביקייט? -- וער קאָן עס וויסן? מיטאַמאָל, --- און פרוי הורוויץ כאַפּט זיך אויף וי פון חלום:

--- ווער איז דאָס? --- און זי הייבט אויף זיין קאָפּ פוֹן איר שויס, קוקט אים אין די אוינן אַרײין פאַרווונדערט.

--- פּאַן מירקין? אך, דאָס זענט איר, דעם אַדװאָקאטס אַסיסטענט?

06 שלום אַש

איך האָב גאָרנישט געוווסט, אַז איר זענט דאָ. ווו בין איך דאָס געווען? גאָט טיינער, װאָס טו איך? צי האָב איך געחלומט, צי װאָס? --- שמייככט זי אין פאַרלעגנהייט. -- דאָס זענט איר געווען, װאָס איז איצט אַרײן- געקומען? אין װאָס פאַראַ הולך איך גיי דאָס אַרום! איך בעט אייך אי- בער, איך וועל נאָר אַ קליידל אויף מיר אַרופווארפן. װאַרט דאָ אַ כו- נוט. מיין מאַן מיט די קינדער קומען באלד צוגיין.

זי לאָזט איבער דעם שטיין-געבליבענעם, בלייך-דערשראַקענעם מור- קין זיצן אויף זיין פּלאַץ און קויפט אַריין אין דעם שכנותדיקן שלאָף-צי- מער זיך איבערצוטון.

קאַפּיטל 7 גענומען אין חדר אַריין

נאָר באַלד קומט-אָן דער מאַן אַחיים פון די לעקציעס. עס קומען-אַז די קינדער. דער לערער באַקענט זיך מיט מירקינען. דער לערער האָט זיך שוין אַזױ פיל אָנגעהערט וװעגן אים פון זיין ווייב. אגב, איז אים אויך אינטערעסאַנט, װאָס דער יוננערמאַן קומט פון פּעטערבורג. אין פּעטער- בורג איז ער קיינמאָל נישט געווען, נאָר געהאָט אַ פאָרשטעלונג וועגן דער שטאָט פון דעם, װאָס ער האָט נגעלייענט, וי ועגן אַ נייעם בב?, אין וועלכן עס זיצט נבוכדנצר. דער לערער האָט אָנגעקוקט מירקינען מיט פאַרווונדערונג און אויספארש:נדיקע בליקן, װי ער װאָלט אין זיינע קליי- דער געװאָלט געפינען דעם רעשט פון דער זינדיקער שטאָט. עס איז אויך אַריינגעקומען פון ,בית-חמדרש" דער , זשאַכלינער". דער , זשאַכלינער" איז אַ נאַנצן טאָנ געווען פאַרנומען ביי עפּעס, װאָס קיינער האָט נישט נעוװווסט; ער האָט זיך באַקענט מיטן פרעמדן און נלייך פאַרפירט מיט אים אַ שמועס. ן

מירקין, זינט ער איז אַװעק פון דער חיים, האָט זיך נעהאַט אויפ- געהאַלט! אַ פּאָר װאָכן אין ווילנע, פאַרבראַכט דאָרטן די ימים-טובים. וי יעדער , צוריקנעקומענער", װאָס האָט נעלעבט זיין נאנץ לעבן אין אֵן אַנדערער אַטמאָספערע, נישט געזען, נישט געקענט קיין יידן, איז ער גע-

זו א ר ש ע 87

װאָרן פאַרכאַפּט פון דער יידישער אמונח, מיט וועמענס מנחנים ער האָט זיך ערשט רעכט באַקענט און איז אַרײנגעפאלן אין נאַציאָנאַלדציוניס- טישע שטימונגען, וועלכע האָבן געשטילט דעם ערשטן דורשט פון זיין זוכנדיקער נשמה. וי אַלע, וועלכע קומען אין באַרירונג צום ערשטן מאָל מיט די נאַציאָנאַלע שטימוננען, אין ער געװאָרן זייער ענטזיאסטיש. ער האָט אפולו געהאט ט פאַרנעפלטן פּלאַן אַװעקצופאָרן קיין ארץ-ישראל און דאָרטן ווערן א חלוץ אָדער עטעס ענלעכעס, מירקין האָט געהאַט נרויס חשק צו רעדן וועגן זיינע נייע איבערלע- בענישן אין ווילנע, אָננעטראָפן זיך דאָ, ביי די הורוויצעט, מיט יידן, װאָס קומען פון דער טיפעניש פון די יידישע סאַסן, האָט ער פאַר זיי אויסנעדריקט מיט פֿלאמענדיקע ווערטער זיינע איבערלעבוננען און זיינע גייע איבערצייגונגען, זייענדיק אין גוטן גלויבן, אַז אַלֶע, װאָס קומען, אָדער װאָס האָבן עפּעס צו טון מיט די יידישע מאַסן, זענען פול מיט די נאַציאָנאַל-ציוניסטישע שטימוננען, וועלכע ער האָט אַזױ אויפנעשעפט אין זיין ערשטער באַרירונג מיט די יידישע מאַסן. ער האָט זיך נאָרנישט געקאַנט פארשטעלן, וי אן אמתער ייר קאָן זיין אַנדערש. ער האָט דערציילט פאַר דעם לערער הורוויץ און פאַר דעם , זשאַכלײ גער", מיט גרויס ענטוזיאַזם, וועגן ווילנע, וועגן די ימים-טובים, וועלכע ער האָט דאָרט פארברענגט, ער האָט צום ערשטן מאָל נעזען וי יידן לעבן ביי זיך אינדערהיים, וי יידן בעטן צו נאָט. ער האָט נישט געקאָנט גענוג רימען די אַלטע ווילנער שול און די יידישע ימים-טובים, ספּעציעפ די ימים-נוראים. די אמונה איז דאָס איינציקע, װאָס האָט יידן דערהאלטן ביז איצם, און ועט זיי אויפהאַלטן אין דער צוקונפט. די אמונה איז דאָם איינציקע, װאָס יידן פאַרמאָגן. דאָס איז דאָס אמתע יידישע פאָטער- לאַנד. ער פאַרשטייט נישט, פֿאַרװאָס יידן ווייסן נישט וי דאָס אֶפּצו- שאַצן. ער איז געשטאַנען יופ-כפּור אין דער ווילנער שול, און אַ יראת- חככוד האָט אים אַרומגענומען פֿאַר די ערנסטע זאַכן, װאָס זענען דאָרטן פאַרגעקומען. עס האָט זיך אים נעדאכט, אז ער איז אַן עדות פון א גרויסן אַקט, װי מענטשן ניסן זיך צוזאַמען מיט אַ העכערן, אומגעזעענעם וועזן. ער האָט אָנגעהוֹיבן צו פאַרשטיין די יידישע נעשיכטע און איז אויפנע- ציטערדט געװאָרן פאַר די דורות און דורות, װאָס האבן דערטראָגן די רי- טואַלן, דעם גייסט, און אפשר אויך די לעבעדיקע ווערטער פון יענע ערש-

1

8 של ו ם אש

טע צייטן אָן, פון אברהם ביז צו אונדז. אַז ער האָט געהערט פאָרלייענען פון ספר-תורה די סדרה פון דער תורה, וואָס מ'לייענט פאָר אום יום- כפּור, אין ער שוין דערציטערט געװאָרן בלויז פונעם קלאַנג פון די העב- רעאישע ווערטער, די ווערטער, װאָס זענען געווען אין מוי? פון די אבות, אין הייליקן לאַנד פון די נביאים. דערנאָך, אַז ער האָט זיך פאַראינטע- רעסירט מיטן אינהאלט פון דעם לייענען, און האָט געלעזן אין אַ רוסישער איבערזעצונג (װאָס אַ ייד האָט פאַר אים בשעת-מעשה אויסגעזוכט אין שול) דעם אינהאַלט, אַז עס האַנדלט זיך וועגן דעם ברית, װואָס אברהם האָט געשלאָסן מיט נאָט, האָט זיך אים געדאַכט, אַז דורך דעם װאָס אברהם האָט געבראַכט זיין איינציקן זון צו דער עקדה, האָט ער זיך גע- פילט, אַז ער איז איינער פון די, פאַר וועלכע דער אַלטער פּאַטריאַרך האָט דעם בונד געשלאָפּן מיט יחוהן פאַר אַלע אייביקייטן...

זאַכאַרי האָט גערעדט סיט באַנייסטערוננ, מיט פלאם. ער האָט נאָר געװאַרט אויף אַ געלעננהייט, פאַר װעמען זיך אַרױסצורעדן דאָס, װאָס ער האָט איבערנעלעבט אין די לעצטע פַּאַר װאָכן, און די ענדערונ- גנען, װואָס זענען אין אים פאָרגעקומען. און כאָטש ער האָט געזען די מענ- טשן צום ערשטן מאָל, זענען זיי אים, דורך פרוי הורוויץ, וועלכע אין גע- זעסן דערביי, אַזױ נאָענט און באַקאַנט פאָרנעקומען, וי ער װאָלט זי געקענט שוין פון לאַנגע יאָרן. ערשט איצט זעט ער איין, וי טעותדיק און נאַריש זיין נאַנצע דערציאונג איז געווען. אַלץ האָט ער געלערנט, נאָר זיך אַליין קענען -- נישט.

דאָס ערשטע, צו װאָס ער האָט זיך גענומען, איז געווען צו לערנען די העברעאישע שפּראַך. יידיש קאָן ער שוין אַביס? רעדן -- האָט ער זיך באַרימט. שוין בלויז פון קלאַנג פון דעם אלף-בית ווערט ער יעדעס מאָל פאַרכאַפּט און פאַרציטערט, היינט האָט ער זיך שוין צונעוװוינט דערצו. נאָר אין אָנהייב, ווען ער האָט זיך גענומען לערנען די העברעאישע װאָ- קאַלן, די ערשטע ווערטער, און ער האָט זיך דערמאַנט, אַז אַזױ, צי ענ- לעך, האָבן געקלונגען די ווערטער אינעם מויל פון די אבות, האָט ער נישט געקאָנט רואיק דאָס אַרױסרעדן. שוין פאַרן בלויזן אָנבליק פון די העברעאישע אותיות נעמט אים אַרום אַ יראת-הכבוד. איבריקנס טראָגט ער זיך אַרום מיט דעם געדאַנק אַראָפּצופאָרן קיין ארץ-ישראל (האָט ער זיך מודה געווען), און דאָרט זיך באַשעפטיקן מיט לאַנדװירטשאַפט. ער

וו א ר ש ע 05

פאַרשטייט נישט פאַרװאָס דאָס גאַנצע יידישע פאלק טוט נישט אַזױ, און פאַרװאָס די באווענונג פֿאר ארץ ישרא?ל האָט נישט אַרומגעכאַפּט אַלעמען. און װי קאָן מען איבערהויפּט זיין קענן אזאַ אידעאַל? פאַר אונדז איזן נישטא סיין אַנדערע עצה. עס איז אן אויסלייזונג פאַון יחיד און פאַרן כלל. עס איז א געפינען זיך אַלֵיין. און זייט ער האָט דעם אידעאַל, איז ער נאָר אַן אנדערער מענטש געװאָרן. ער פאַרשטייט און זעט זיין צוקונפטיק לעבן.

דער לערער הורוויץ איז ערנסט געװאָרן, גאָרנישט נעענטפערט. מירקינט יעדעס װאָרט האָט אים געשטאָכן וי מיט שפּילקעס אין זיין לייב אַריין. ער האָט נערעדט צו זיך אַלײן: ‏ אַלע, װאָס קומען צו אונדן פון דרויסן, װאָס האָבן קיינמאָל נישט געװייטיקט אונדזער וייטיק, שטעלן זיך אונדז נישט פאָר וי אַן אמתע רעאַליטעט, מיט די מיאוסע און שיינע זייטן, נאָר עפּעס וי אַן אױיסנעטראַכטער חלום, װאָס ווילט זיך זיי חלומען". דער לערער האָט ביטער געשמייכלט, געװאַלט עפּעס אָפּענטפערן דעם יונננמאן. ער האָט זיך אָבער געמיט צו פאַרשוויינן צוליב נאַסטפדיינטלעכקייט און אויך צוליב רחמנות אויף דעם יונגנמאן, װאָס אין שראפנעפאלן וי פון די היטלען. נאָר דער , זשאַכלינער" האָט זיך נישט נעקאַנט איינהאלטן. ער האָט שוין עטלעכע מאָל געװאלט איבער- האַקן מירקינען. נָאָר אויס רעספעקט צו א פרעמדן, האָט ער עס נישט נעמון. ער האָט קוים דערלעכט, אז יענער זאָל אויפהערן רעדן. דערנאף יז ער ארויט מיט 5שון;

--- די אאמונה, װואָס איר רימט, גיוז נִישט קיין ראָמאַנטישע פאר- גאַנגנענהייט, װאָס זיצט וי אן אומשולדיקע באָבע, באַהאַנגען מיט איר שטערנטיכ?, שבכת נאָכמיטיק, און לייענט זיך אומשולדיק די צאינה וראינה, -- האָט ער כמעט נעשרינן, --- זי איז אַ לעבעדיקע, בייזע פרוי, װואָס קעמפם און שטערט אונדז אויף שריט און טריט. זי איז אַ כינעזיש שיכל, װאָס האַלט אונדז אייננעצוימט וי אין אַ קלעם, װוי אין א צואנג, און לאָזט אונדז נישט פריי אָטעמען. איר זעט דאָס לאָמע הענטל. -- הויבט ער אויף זיין לְאִם הענט? מיט דער געזונטער האַנט און וייזט זי פאר מירקינען, --- דאָס האָט זי מיר א געשענק גענעבן, די יידישע אמונה, דערפאַר ואס איך האָב א ביכ? געלעזן. מיין טאטע, א פרומער ייד, אַ מענטש מיט מאָראַל, נאָר אַן אכזר און א קנאי, וי יעדער ווילדער

10 ש ‏ ו ם אַ ש

פאַנאַטיקער, האָט מיך געכאַפּט ערב יום-כפּור לעזנדיק א לשון-קודשדיק שביב?, האָט ער מיך אַזױ לאַנג געשלאָנן אין האַנט אריין, ביז ער האָט מיר די האַנט צעבראָכן. דער פעלדשער אין אונדזער שטעט? האָט דאָס איב- ריקע שוין צורעכט געמאַכט, און איך בין געװאָרן אַ קאַליקע אויף מיין גאַנץ לעבן. איר האָט קיינמאָל נישט געלעבט אין די , פּאַלאַצן", װאָס די יידישע אמונה האָט אויסגעבויט, נאָר געלעבט אין פרייע, אין אמתע פּאַלאַצן, גענאָסן פון אַלץ, װאָס איז אייך געקומען אונטער דער האַנט. איז, אַז מ'ווערט מיד אָדער ווען מען ווערט פון די פּאַלאַצן אַרױסגע- שטופּט, נעמט-אָן אַ בענקשאפט נאָך עפּעס אייגנס. קומט נאָר אַריין צו -אונדז, לעבט מיט אונדז אונדזער אייגן לעבן, וועלן מיר דעמאָלט זען, װאָס איר וװועט זאָגן. טובלט זיך אין מקוואות, פאַרברענגט זעכצךאַכצן שעה אין אַ כית-המדרש, מיט אַזעלכע הויכע ענינים וועגן אֵן איי, װאָס איז געבוירן געװאָרן אום יום-טוב, אָדער וי אַזױ מ'גט אֶפּ אַ ווייב און וי מ'נעמט א ווייב (אִפּנטן צוערשט און דערנאָך וועגן נעמען) מיט די אַלּע פּשטלעך און דריידלעך פון די אַלע קלונע יידן, װאָס יעדער איינער האָט געפונען פאַר נויטיק צוצונעבן פון זיין איינענעם שכל אַ געשענק פון זיי- נע חריפות פֿאַר די צוקונפטיקע דורות; טוט נאָר אֶן דאָס שמעקעדיקע קאַפּל אויף אייער קאָפּ, וועלן מיר דעמאָלט זען, װאָס איר װועט זאָגן. ווו האָט איר פֿאַרבראַכט אייער קינדהייט? אייער יוננט? אודאי ווינטער אויפן גליטש, זומער צווישן פעלדער און וועלדער, מיט חברים און חבר- טעס, לערער און לערערינס. װאָס האָט איר געלערנט אין אייערע שולן אין אייער קינדהייט? ווענן די לענדער און וואסערן, װאָס פילן אָן אונדזער ערד, ווענן די גרויסע מעשים, װאָס זענען נעשען פאַר אונדז, וועגן דעם לעבן פון די חיות און בלומען, װאָס ריננלען אונדז אַרום, וועגן די נעזעצן פון דער נאַטור, אין וועלכער מיר לעבן; ווענן זאכן, װאָס האָבן באַרײ- כערט אונדזער וויסן. יעדע נייע ידיעה האָט פאַר אייך אויפנעדעקט אַ נייע וועלט. איר האָט יעדעס מאָל געמאַכט אַ רייזע אין אַ ניי, אומבאַ- קאַנט לאַנד, באַקענט זיך מיט פעלקער, מײט זיטן, מיט מענטשך-לעבן. שוין אָפּנערעדט פון די נוצן, װאָס איר האָט געהאט דערפון. וויפיל? פֿאר- גענינן, וויפי? פרייד און זונענשיין האָט איר אייננעזאַפּט אין זיך, נישט וויסנדיק אטיל דערפון? נענומען וי אַ זעלבסטפארשטענדלעכע זאך. נעמט כאָטש די פּאָעזיע פון די פּאָעטן, װאָס איר האָט געלערנט אין די

דו אַ ר ש ע 41

שולן, פון אַ פּושקין, פון אַ לערמאָנטאָו, אָדער ווער עס זאָל דאָרטן נישט זיין: װי זיי באַזינגען דעם ווינטער, דעם זומער, די בלומען, די ביימער, די מענטשן. גאָט, נאָט, וויפי?ל האָט איר גענאָסן אין אייער יוננט! יעדער טאָג איז דורך אייך דורכגעגאַנגען וי אַן אַנדערער יום-טוב, -- האָט דער ,זשאַכלינער? אויסנערופן, און די קנאה האָט געשאָסן פון זיינע אויגן, --- צי ווייסט איר אָבער, וי מיר האָבן פאַרבראַכט אונדזער יוננט? אָס מיט די אותיות, אָט מיט דעם א"ב, װאָס דערציטערט אייך און טרייבט אייך אַריין אין קעלבערנע התפּעלות. אָ, וי האָב איך זיי פיינט! יאָ, פיינט, וויי? זיי חאָבן ביי מיר אַלְץ גערויבט: מיין יוננט, מיין לעבן, מיין פרייך. פון זעקס אַזייגער אינדערפרי -- זעקס אַזיינער פרימאָרננס, -- ווען עס איז נאָך שטאַרק פינצטער געווען -- װאָט מיך דער טאַטע געוועקט, געמוזט סמיטן האַקמעטער דאָס איין פון דעם פאַס אױפהאַקן אויף נענל-װואַטער, און אָפּנעזעסן דעם גאַנצן פרימאָרנן מיט איבערקייען זאַכן, װאָס גייען מיך נישט אָן, װאָס זענען ווילד און פרעמד. טיילמאָל האָט זיך געהאַנדלט װעגן אַזעלכע ענינים, וואָסם איז א חרפּה אױסצר- זאָגן. נאָך גום, װאָס איך האָב נישט פאַרשטאַנען דעם טעם דערפון. דער- נאָך, אַז איך האָב עס יאָ פאַרשטאַנען, איז עס כאָטש געווען א מין קיצ- לען די בחורישע געפילן. גוט, װאָס מ'אין אַמאָל אַרינגעפאַלן אין אַ שטיקעלע אנדח, אָפּנערוט זיך אַ וויילע. אָבער דאָס אין נישט געװען געלערגט. מ'האָט באַדאַרפט דעם מוח שאַרפן, און שאַרפן ווענן א לאַננ- ווייליקו, פאַר קיינעם קיין נוצן נישט ברענגנדן ענין ועגן זאַכן, װאָס זע;נען גאָרנישט צוגעפּאַסט צו אונדזער לעבן. אַזױ גאַנצע ווינטערס און זומערס. וי האָב איך געבענקט אין די זומערדיקע פֿאַרנאַכטן נאָכן דרויסן... װי האָב איך מקנא געווען די נימנאזיע-:תלמידים פון אונדזער שטאָט, ווען איך האָב זיי נעזען ווינטער גיין מיט די שליטלעך אויפן גליטש... יאָר-איין, יאָר-אויס, ביז אַכצי-ניינצן ואר פון מיין לעבן, האָבן מיך די אותיות געהאַ?טן אין נעפאַנג. אלץ האָבן זיי ביי מיר גערויבט: מיין קינדהחיים, מיין צייט. איך האָכ געזען וי מיינע יוננע טעג רינען- אַיועק ווי װאַסער און איך טו גאָרנישט. מיין גאַיַצע פרייד פון מיין קינד- הייט האָבן זיי ביי מיר אַװעקגערױבט, -- און איר קומט מיר צוניין מים אייערע ראָמאַנטישע חלומות וועגן די אותיות און וועגן דעם קלאַנג פון די ווערטער און וועגן דער קייט פון דער יידישער אמונח. איר גי

6 ש 5 ו ם *אַ ש

זיי דאָך דורך דעם מוט און קראַפט צו קעמפן קעגן אונדז. איר גיט אַלין אַרױס אַ נייעם ציוויליזירטן פּאַטענט -- מיט אייער מאָדערנעם ראָמאַנ- טיזם --- אויף דער באַרבאַרישער, ווילדער, פאַנאַטישער וועלט, אין װועל- כער אונדזער נאנצע יוננט, הונדערטער טױזנטער לעבנס, פּלאָגן זיך, מאַטערן זיך, און פון וועלכער זיי רייסן זיך צו פרייהייט. שמירט נישט אָן די קייטן מיט אייער ראָמאַנטישער זייף, כדי זיי זאָלן זיך לייכטער אַרויפנליטשן אויף אונדזערע הענט. אהא -- זאָנן זיי --- זעט, אפילו זיי, דאָקטױירים מיט אוניווערזיטעט-בילדוננ, קומען צוריק צו אונדז. קאָנט איר אונדז נישט העלפן אין אונדזער קאַמף, שטייט כאָטש פון דערויי- טנס, ווו איר זענט ביז איצט געשטאַנען! -- שרייט דער זשאַכלינער" אויס, אַן אויפגערענטער, מיט פארשוימטע ליפּן,

אַלֶע האָבן נגעשווינן נאָך דעם , זשאַכלינערס" פּלאַמענדיקע רייד. דער לערער איז נאָך מער טרויעריק נגעװאָרן און שווייננדיקער, זיין איי- נענע קינדהייט, זיין איינענע יוננט האָט זיך אים געשטעלט פאַר די אױיגן. און פון זיין יוננט ביז היינט זענען דורכנעפּלאָסן צוויי צענדליק יאָר. אינדרויסן האָט זיך ווייניק װאָס איבערגעביטן. אינדרויסן, אין די שטעט און אין די ישטעטלעך, פּלאָנן זיך טויזנטער און חונדערטער טויזנ- טער יונגע לעבנס אונטער די זעלבע באדיננוננען, פון וועלכע דער , זשאַב- לינער" האָט געליטן, און עס קומט פון ערנעץ קיין הילף נישט. און קומט שוין װער פון דרויסן, נגעשטויסן פון אויסערלעכע אָדער פון אינערלעכע סיבות, קומט ער צו אונדז מיט פאַרמאַכטע אויגן, װוי ער װאָלט מורא גע- האט צו קוקן דער ווירקלעכקייט אין פּנים אַרײן. עס איז אים געװען אַ רחמנות אויף דעם פרעמדן יונגנמאַן, װאָס קומט אַ דורשטיקער פון אַנ- דערע וועלטן און שפיננט זיינע איינענע שפּײיעכץ. אָבער װאָס פריער ער וועט דערזען די ווירקלעכקייט, אַלץ בעסער וועט עס זיין פאַר אים.

מירקין, דער שװואַרץדבערדיקער יונגערמאַן, מיטן ליידנדן בלייכן פּנים, מיט דעם שמייכ? פון פאַרלעגנהייט אױיף זיינע דינע ליפּן, אין נעבליבן זיצן וי אַ פארלוירן קינד. זיינע אוינן, װאָס האָבן בין איצט רואיק געפֿױכטן, װי אויסגעלייטערט, האָבן אָנגעהויבן צו בלאָנדזשען. ער האָט זיך אָנגעהויבן אַרומצוקוקן, וי אַ פרעמדער, אויף די אנװעזנדע, און ער האָט געטראכט: ,נאָך אַלעמען, איז אַלץ נישט אַזױ איינפאַך, װי איך האָב געמיינט". און אַ שרעק האָט אים אַרומגענומען פאַר דעם אומ"

וו אַ ר ש ע

צאװווסטן, װאָס דער , זשאַכלינער? האָט אויפנעעפנט פאַר אים. ער אין פארצווייפ?ט געװאָרן און געזאָגט צו זיך: ;איך װעל זיי קיינמאָל נישט פּאַרשטיין, איך בין א פרעמדער". און ער האָט געפילט, אַז די שור, װאָס ער האָט געחאַלטן אין האַנט, גליטשט זיך אַרױס. אַן אומבאַװווסטע שרעק האָט אים אַרומגענומען, ביז זיינע אוינן האָבן זיך באַנעגנט מים מרוי חורוויץ. אין איר בליק האָט ער דערפילט נישט נאָר מוט און האָפֿ- נונג, נאָר אויך אן אויסטערלישע היימישקייט. איר בליק האָט אים ווידער נעמאכט חיימיש מיט דער משפּחה.

---‏ נאָך אַלעמען בין איך אַ פרעמדער, און איך קאָן נישט דאָס יידישע לעבן, --- האָט ער געזאָגט, -- אָבער איך האָכ געהערט זאָגן און אַזוי האָב איך אויך געלעזן, אַז אפילו אין דער פינצטערניש פון דער יידיש-רעליניעזער דערציאונג --- וי הער וויינבערג האָט אונדז דערקלערט --- געפינען זיך נישט וייניק לינטיקע מאָמענטן: די יידישע יום-טובים. יעדעס לעבן, וי אָפּנעשלאָסן עס זאָל נישט זיין, באַשאַפט איר אייגענע פרייד. האָט איר נאָר אין אייער קינדחייט קיין פרייד נישט געהאַט, הער וויינבערג? ‏

--- אמתע פרייד האָב איך ערשט גענאָסן פון מיין , אפּיקורסות", נישט פון מיין נלויבן, נאָר פון דעם גלױיבן, װאָס איך האָב באַקומען דורך די ביכלעך, אין א בעסערער, גערעכטערער וועלט, און איך, װי יעדער אַנ- דערער מענטש אויף דער ערד, בין א באַרעכטיסטער מיטגליד אין דעם נלויבן. איך ווער גערופן צוזאַמען מיט אַלֶע מענטשך-קינדער צו קעמפן פאר דעם בעסערן מאָרגן, די ערשטע קלעפּ, װאָס איך האָב געקראָגן פאַר דעם נלויבו, דאָס איז געווען מיין פרייד. מיין לאִם הענט?, װאָס דער טאַי טע האָט מיר נעמאַכט פּאַר דעם ביכ?, װאָס איך האָב געלייענט, דאָס איז געווע מיין נרויסע פרייך,

--- אויך נישט, ווען איר זענט געווען א קליין קינד?

נאָר איצט האָט שוין אויך דער לערער גענומען רעדן. דער , זשאַכ- פינער" האָט אים נגעגעבן לשון:

--- איך מיין, אַז וויינבערג האָט רעכט, -- האָט חורוויץ געזאָוט נָאך א פֿאננן שמילשווייגן. -- עס איז נישטאָ קיין גלויבן, װאָס כען ירשנט. מיר רופן גלויבן דאָס, װאָס מיר שאַפן זיך איין פון אייגענער דער" פאַרונג. ביי אונדז איז יעדער ישיבה-בחור, װאָס מאַכט-דורך אויף זיין

14 שׁ לום אַש

אייגן לייב די אָפּעראַציע פון אפּיקורסות, זיין אייגענער , משה רבינו", גיכער זיין איינענער , אברהם". יעדער איינער פון אונדז האָט זיך זיין גלייבן אַלֵיין געפונען, נישט געקראָגן. דורך דעם זענען די ריכטיקע גפוו- ביקע מענטשן ביי אונדז די ,אפּיקורסים". די השכלה אין געװען די אמונה, װאָס די משכילים האָבן געווונען, און פאַר איר זענען זיי געגאנ- נען אויף קידוש השם. צו פרי האָט מען ביי אונדז דעם חשבון געמאַכט מיט די משכילים. קיינמאָל האָבן מיר זיך נישט אַזױ גענויטיקט אין אַ השכלהשע באַוועגונג ביי אונדז, װי איצט. אינדרויסן ליגט אַ מאַסע אין אומוויסנהייט און אָפּגעלאָזנקײט, און עס איז נישטאָ קיינער, װאָס ואֵפ זיך פאַר איר אָננעמען. ביי אונדז אַרבעטן אַלע פּאָליטיש, קיינער נישט קולטורעל, אַלֶע פּאַרטײען ווילן געווינען אוֹיף זייער זייט די מאַסן, כדי צו געווינען כיח און אַנזען. אָבער קיינער אינטערעסירט זיך נישט מיטן איינענעם מזל פון דער מאַסע. אַלֿע לייגן עס אִפּ אויף מאָרגן, אַלע זאָגן- צו ,חלק לעולם הבא", ווען זייער אידעאל װועט אויסגעפירט ווערן. פון די ציוניסטן ביז צו זיי (אָנווייזנדיק אויפן , זשאַכלינער?), אָבער קיינער אינטערעסירט זיך נישט מיטן עולם הזה. די איינציקע, ואָס האָבן נע- אַרבעט אַביסל קולטורעל ביי די מאַסן, זענען געווען אַסימילאַטאָרן. האָט מען זיי פאַרשריגן, פאַרטריבן פון דער יידישער נאַס. און איך זאָנ אייך, אַז די אַסימילאַטאָרן, וי שלעכט זיי זענען נישט געווען, זענען די איינ- ציקע יורשים פוֹן די משכילים. זיי זענען, נאך אַלעמען, די איינציקע, װאָפי האָבן אַרײיננעברטכט אַביס? ליכט אין דער פינצטערניש, און געטון האָבן זיי דאָס נישט צוליב עגאָאיסטישע פּאַרטײי-צװעקן, נאָר אויס ריי- נער מענטשן-ליבע.

--- זאַכאַרי האָט צוזאַמענגענומען מוט און זיך אָנגערופן:

-- איך האָב געמייגט, אַז דער ציוניזם, בעסער געזאַנט, דער אי- דעאָל פון אַן אייגן לאַנד, קאָנטראָלירט פון דעם אייגענעם ווילן איז, אַזױ צו זאָגן, דער צענטר, ווו עס לויפן זיך צוזאַמען אַלע נויטן פון יידן, סיי מאַטעריעלע, סיי גייסטיקע. וי קאָן דאָ גערעדט ווערן פון עפּעס אויפטון פאַר די יידישע מאַסן, אַז מ'איז שטענדיק געצווונגען אָנצושלאָגן זיך אָן פרעמדע ווילנס, אָן אַנדערע אינטערעסן, אָן װוענט פון אַלע זייטן. איך האָב קיינמאָל נישט געקאָנט פאַרשטיין, פאַרװאָס די ראַדיקאַלע יידן שטעלן זיך אַנטקעגן דעם אידעאַל? איז דען דאָס נישט א פאַרקערפּערונג

זו. א ר ש ע 15

פון אַלע אונדזערע ווונטשן צוריקצושטעלן דעם יידישן קערפּער און דעם יידישן גייסט אין זיין רייןדמענטשלעכן באַשטאַנד, פון וועלכן זיי זענען דורך פרעמדע אַװױסנעשקאַנן געװאָרן? פֿאַרקערט, איך האָב תמיד גע- מיינט, אַז די אַלע יידישע נויטן, װאָס איר האָט אויסנערעכנט, װעלן פארענטפערט ווערן אויף אַ נאַטירלעכן אופן, ווען מיר וועלן האָבן אַן איינן לעבן, -- האָט זיך מירקין געװוענדעט צום ,זשאַכלינער". --- גע- וויס פאַרשטיי איך אייער גויט און אויך די בענקשאַפט נאָך אייער פאַר- גאַנגענער קינדחייט. אָבער וי אַזױ קאַנט איר עפּעט אויפטון פאַר אַ פינצטערער מאַסע, ווען איר האָט נישט די מענלעכקייט פון אַ קאַנטראָל איבער איר? נאָר די אינסטיטוציעס, װאָס וועלן געשאפן ווערן דורך יידן, אין אַ פריי יידיש לאַנד, קאָנען מאַכן א סוף צו די ווילדקייטן, װאָס זע- נען אויסגעוואקסן ביי אונדז. איך נלויב, אַז אַלע אונדזערע אידעאַלן, אפילו אונדזער אמונה, וװעט געזונט ווערן ערשט דעמאָלט, ווען זי װועט גערייניקט ווערן דורך דעם פילטער מון אַן איינן לאַנד, -- האָט זאַכאַדי מיט איין אָטעם-כאַפּ פאַדענדיקט,

עס איז געווען א ווונדער, װאָס הורוויץ, דער לערער, האָט מירקי- נען נעלאָזט אַזוי פיל רעדן. קיין זאך האָט דעם לערער נישט געקאַנט אַזױ אַרויפברעננען פון געדולד, וי דווקא דער אידעאַל, פון וועלכן זאכארי האָט גערעדט, עס זענען פאַראַן מענטשן, װאָס האָבן אַ פיזישן אָפּשײ צו ראַסן, צוֹ געוויסע חיות. זיי קאָנען נישט פֿאַרטראַנן דעם געשמאק פון א נענער. עס זענען פאַראַן מענטשן, װאָס פאַרמאָנן אַ קראַנקהאַפטע שנאה צו אידעען. דער לערער האָט באַלאַנגט צו די לעצטע. ער האָט זיך נישט געקאָנט קאַנטראָלירן ביי דעם אומשולדיקסטן דערמאַנען פון דעם ציו- ניסטישן אידעאַל, ווען ער איז געווען דערביי. ער האָט דערפילט אַ מו- זישן ווייטיק און ער האָט גלייך נעמוזט רעאנירן אויפן אָרט. אומזיסט האָט פרוי הורוויץ זיך געמיט מיט די אוינן, סיט די באװעגוננען פון איר מויל, אוימטמערקזאָם צו מאַכן זאַכאָרין, אַז ער זאָל אַװעקװאַרפן די טע- מע. זי אַליין האָט שוין געװאָלט זיך אַריינמישן, װאָס זי טוט עס קיינ- מאָל נישט, אויס דרך-ארץ פארן מאַן, כדי צו מאַכן אַ סוף צו דעם גע" פערלעכן געשפּרעך. נאָר דער לערער אין שוין אויפנעשפּרונגען פון זיין אָרט, וי עס װאָלט אים ווער געביסן די פּיאַטעס פון די פיס, און, נישט געקוקט אויף זיין גאַסטפריינטלעכקייט, וואָט ער, אַלס מאַלעבאָס, איז

76

שולדיק דעם נאַסט, איז ער צונעגאַנגען צו זאַכאַרין, אים אָנגענומעז ביי די הענט (זאַכאַרי איז פאַרווונדערט און דערשטוינט נגעװאָרן דערפון), צו- געפירט אים צוּ די פענצטער פון שטוב, װאָס זענען אַרױסגענאַנגען איך הויף אַרײן, אױיפגעפּראַלט אַ פענצטער, כאָטש ס'איז הערבסטלעך קאַלט געווען, אַרױסגעטײט מיט דער האַנט אויפן הויף, וווהין די פענצטער זע- נען אַרױסגעגאַנגען, און געזאָגט, אויסערגעווענלעך באלעבט:

-- איר זעט דֹאָ דעם הויף, די קליינע ליכטעלעך, װאָס שיינען- אַרױס פון די פענצטער? אין דעם הויף זיצט אַ געפּלאַנטע און פאַרפאָל;-- טע מאַסע אין שמוץ, אין אומוויסנחייט, אין שאַנד און שפּאָט, פארלאָזן פון אַלעמען, צו צען, צו צוועלף, צו פופצן נפשות אין אַ שטוב. און אַזוי וי איר זעט דעם הויף, אַזױ ציען זיך נאָסן און גאַסן, שטעט גאַנצע, מיפ- יאָנען פּלאָנן זיך אַזױ, עס איז נישטאָ קיין אַנדער יידיש פאָלק, וי דאָס. דאָס איז אונדזער אַרימקייט און אונדזער רייכקייט. פון דאַנען באַדאַרף מען אָנהייבן. אָט די מענטשן מוז מען העלפן. פאַר זיי באַדאַרף מען דאָס לעבן אַװעקנעבן. און װאָס הייסט איר טון? איר הייסט אנהייבן פון אי- דעאַל, פון אַ טעאָריע. וי לאַנג װעלן מיר נאָך זיין צונעשמידט צו דער עבודח-זרה? דאָס איז אפשר גוט פאַר איינצלנע, װאָס ווילן אנטלויםן פון אונדזערע נויטן, פון ווירקלעכן לעבן, פון זייער איינן פּנים, זאָלן זיי זיך אָנכאַפּן אָן די פּאַפּירענע בריק. יוננערמאַן, ווען איר וילט עפּעס טון, ווען איר װילט נוצן בוענגען, -- אָט דאָ איז דאָס אֶרֹט. עס איז נישטאָ קיין אַנדער יידיש פאָלק, וי דאָס, און עס איז נישטאָ, וווהין צױ אַנטלױפן. אונדזערע עלטערן זענען גענונ.אַרומנעלאָפן איבער דער וועלט. אויף די ערטער באַדאַרף מען זיצן --- און דאַ אויסקעמפן אונדזער לעבן.

ווער ווייסט, מיט װאָס די סצענע װאָלט זיך געווען נגעענדיקט, וועך נישט רח?-לאה, װאָס האָט שוין אָפּנעוארט די גאַנצע צייט אויף אַ גע- לעננהייט זיך אַריינצומישן און אויפצולאָזן די אָננעצוינענע שנורן פונעם נעשפּרעך. דורך אַ געלעכטער:

--- אפשר וועט שוין נענונ זיין אים צו לערנען פאַר איין אֶוונט? --- האָט זי נעזאָגט. --- וי זיי האָבן אים דאָס גענומען אין חדר אַרין! איר װועט נאָך האָבן אַן אַנדערע געלעננהייט. הער מירקין פארט דאָךף נישט אַװעק, וועלן מיר נאָך האָבן גענונ צייט וװענן דעם אלעמען צױ רעדן. און אפשר איז שוין אויך צייט צו נעמען עפּעס אין מויל אַריין?

װו אַ ר ש ע 170

--- האָט רחל-לאה פאַרענדיקט. --- איר בלייבט מיט אונדז אויף אַוונט- עסן? --- האָט זי זיך געווענדעט צו מירקינען מיט אַן איינלאַדנדיקער

-פראַגע. אס :

פרוי חורוויץ האָט זיך געפּאָרעט אין קיך און געפּאָרעט זיך אין שטוב. געגרייט צום טיש, אויסגעזוכט א ריין טישטוך לכבוד דעם נאַסט. אויף קיין גרויסע זאַכן װאָט ער זיך נישט װאָס צו ריכטן: דאָס טאָנ- יטענלעכע ברויט מיט דער ווינטערדיקער פּאָװוידלע. לכנוד דעם גאַסט האָט זי אַראָפּגעשיקט דעם זון, דעם נימנאזיסט, ער זאָל אַהױפברעננען א שאכט? שפּראָטן, װאָס ווערט נענעבן אויפן טיש ביי זייער א ספּעציעלן פאַל, אַ פונט צוקער אוֹן אַ האַלב פונט פּוטער, אויך לכבוד דעם נאַסט. דערוויי? הערט זיך שוין פון די טרעפּ די אויסערנעװענלעכע באַלעבט- קייט און דאָס לאַכן פוֹן זאָשקען. און באַלד גיט אַ פל-אריין א מייך? מיט הויכע שטייענדיקע האָר און מיט אַ בלאנקנדיקן ווייסן האלדז פון אַן אויסגעשניטן שװאַרץ קלייד?, ואַרפט דעם שטויס ביכער אויפן טיש, און איידער װואָט-און-ווען, איז זי שוין אין אַ געשפּרעך מיטן גאַסט ועגן, פּעטערבורג, וװוענן טעאַטער, וועגן איר ברודערס פּראָצעס, און ווענן װאָס נישט? אין אַ וויילע אָרום קומט פון דער נאָס אָן די צווייטע שוועסטער -- אַ קעגנזאַץ צו איר, א שטילע, זאַכאַרי זעט נאָר אַ שווארץ-ווייס גע- קעסטלט קלייךל אויף אַ דינעם מיידלשן רוקן. דאָס קלייד? איז פון אַזא שטאָף, װאָס אים דאַכט זיך, אַז ער װאָט אים ערנעץ נעזען. ער נעדענקט, אַז ס'האָט ווער געטראָגן אַמאָל אַזא קלייד? פון זעלבן שְטאָף. שװאַר- צע און ווייסע קעסטעלעך, נאָר ער קאָן זיך נישט דערמאַנען ווען און זוו ער האָט עס געזען -- אין דעם לעבן, צי אין אַן אַנדערן. זי האַלט אַ בלומען-טאָפּ מיט איר אָרעם אָנגעלענט צו איר יונגער ברוסט, וי מען האַלט אַ קליין קינד צאַרט, און האָט עס מורא אַרױסצועכן פון דער האַנט. די מאַמע בייזערט זיך: ,וי לאַנג װעסטו זיך אַזוי אַרומדדײיען מיטן בלומען-טאָפּ אין האַנט? און צו װאָס נאָך בלומען-טעפּ? א האַלבע שטוב האָט זי שוין פאַרגומען מיט אירע געוויקסן. ‏ װו װעסטו עס שטעלן?"

דער טיש איז שוין געדעקט, די מאַמע ליינט שוין אַרויף דאָס ברויט,

18 ש לו ם אַ ש

די פּוטער, די שפּראָטן, אַ טאָפּ פּאַװוידלע און דעם זודיקן טיי, דִי יינ- גערע טאַכטער, זאָשקע, העלפט צו דער מאַמען שיי-מאַכן דעם טיש. דער מאַמעס געדאַנק פאַרשטאַנען אָן אַ ווונק, און שלעפּט-אַרױס פונעם שענקל די געפּרעסטע קאַלירטע סערוועטקעס, װאָס לינן דאָרט פון איין פּסח צום אַנדערן; ווי? זיך באַווייזן פאַרן נאַסט, שלעפּט זי אויך אַרױס דאָס זילבערגע צוקער-פּושקעלע. דאָס צוקער-פּושקעלע איז אַ גלנול פון אַן אתרונ-שאַכטעלע, װאָס מ'האָט געקראָגן פון א רייכן פעטער אַ חתו- נה-מתנה. דאָס צוקער-פּושקעלע ראַטעװעט-אַרױס פון די גרעסטע נױיטן. עס איז דער שפּייזער פון האָפענונגען. ביי יעדער צרה רעדט מען ועגן פאַרזעצן דאָס צוקער-פּושקעלע. עס װאַנדערט טאַקע אָפט אַרום אין די לאָמבאַרדן, און נאָר צוליב אַ פאַרזען, נגעפינט עס זיך היינט צופעליק אינדערהיים, נישט דאָרט, וווהין עס באַלאַנגט -- אין לאָמבארך... דעם טאַטן געפעלט נישט דער טאַראַראַם, װאָס מען מאַכט דאָ לכבוד דעם פרעמדן --- דאָס זילבערנע פּושקעלע אָנשטאָט דאָס טיי-טעפּעלע און די באַזונדערע סערוועטקעם. רחל-לאה פארשטייט עס שוין פון זיין אַראָמּ- גענידערטן בליק אין דער באָרד אַריין און פון די גליענדיקע אויערן.

ביים עסן פירט דער פאָטער אַ געשפּרעך מיט מירקינען: װאָס ער דענקט צו טון? -- ער ווייסט נאָך נישט. לעת-עתה וי? ער זיך אַרומ- קוקן און וויל זיך אַליין געפינען. ער מיינט, אַז די ערשטע אויפנאבע פון אַ מענטש איז זיך אַליין צו געמינען, זיך אַליין אויסצוזוכן אין דעם ים, װאָס ריננלט אים אַרום. , מיר ווערן פאַרלוירן אין א מבו? פון באַ- וועגוננען און נעשעענישן, װאָס דאָס טאָנ-טענלעכע לעבן װאַרפט אויף אונדז",

--- און וי אַזױ ווילט איר דאָס זיך אויסנעפינען? -- פרעגט דער , זשאַכלינער".

-- דורך דעם, װאָס איך ווי? זיין אלֵיין מיט מיר,

--- ווו? אין א װאַלד? אין אַ װויסטעניש? וי אַן אינדישער פּרוש אויף א בוים זיצן? -- שמייכלט דער , זשאכלינער" סאַרקאסטיש.

--- כאָטש אין אַ פאַרװאָרפן שווייצער-ווינקל, אין אַ דאָרף ערגעץ- ווו אַ יאָר, צוויי, כדי אויסצונעפינען זיך אַליין.

-- פאַרשטייט זיך, מיט ביכער, אפשר אויך אין אַן אויסנעקליבע- נער נעזעלשאַפט, װאָס ווייסן אַליין נישט וי זייערע אידעען ווערן דיק-

װ אַ ר ש ע 19

טירט פון זייערע אינטערעסן, און נישט-ווילנדיק און נישט וויסנדיק פּאַסן זיי צו זייער ארט דענקען, װי אַנאַרכיסטיש, אינדיװוידואַליסטיש זיי זאָלן נישט זיין, צו פֿאַרטיידיקן זייער אייגן פויליק, פּאַראַזיטיש לעבן. ניין, איך גלויב נישם, אַז עס אין דאָ אין אונדזער היינטיקער קאַפּיטאליסטי- שער אָרדענונג אַן אומשולדיק, קיינעם גאָרנישט קיין עוולח-טוענדיק איו- דיווידוע? לעבן, דאָס איז אפשר מעגלעך נאָר אין אַזאַ אָפּנעשטאַנען. רע- ליגיעז קאר וי אין אינדיע. ביי אונדז ווערן מענטשן צעטיילט, צי זיי ווילן יאָ, צי זיי ווילן נישם, נאָר אין צוויי קאַטעגאָריעס: די, װאָס אַר- בעטן, און די, װאָס לעבן פון יענעמס פּראַצע. די, װאָט העלפן די אוו- טערדריקטע, און די, װאָט העלפן די אונטערדריקער. קיין אנדערער אוים- וועג איז נישמאָ, און רעדט אייך נישט איין, אַז איר שטייט פון דער ווייטנם. עס זענען נישטאַ קיין גרעטערע שונאים פון אונטערדריסטן קראָס וי דווקא די נײיטראַלע, די, װאָס שטייען פון דערוויימנס. זיי זענען משרתים ביי די אויסזויגערס. זייער ארט לעבן מוז באַרעכטיקן די נעזעל- שאַפט, אין וועלכער מיר געפינען זיך, װאָרים אין אַן אַנדערער געזעל- שאפט װאָלט פאר זיי קיין פּלאַץ נישט געווען

אלע האָבן נעמוזט שמייכלען ביים טיש, קענענדיק וויינבערגן, ואס וועם, וי א סגיד מיט , לציון גואכ" שטענדיק מוזן אַרויפפירן יעדעס גע- שפּרעך, ווענן ואס עם זאָל זיך גישט האַנדלען, צו איין-איינציקן אוים- פיר --- אויפן קלאַסן- אַמף. מירקין האָט זיך אַביס? פאַרלוירן פון די דאָזיקע רייד, זעענדיס זיך מיט איין מאָל אינעם ליכט, מיט וועלכן דער ,זשאַכלינער? האָט אים באַלױכטן.

נאַכדעם וי זאכא די און דער , זשאַכלינער" זענען אַװעק, האָט זיך רחל-לאהס טאָג געהאָט געענדיקט. זי האָט אַרוױסגענומען פון איר שום- לאָד אַ אַ שטויס וועש צו פאַרריכטן, אוֹן אַװעקנעזעצט זיך אין איר ווינקפ ביים קאַלך-אויוון, צו וועלכן מען האָט װי;טער-צייט צוגערוקט דעם טיש ביים זעלבן טיש זענען אויך געזעסן אירע קינדער און געמאַכט זייערע לעקציעס און איר סאַן, װאָס האָט זיך פאַרטיפט אין אַ ספר, אויף אַלץ- מען איז געפאלן דער מילך-שיין פונעם גהויסן טיש-לאָמפּ. ווען זי האט געהאַלטן אַן עק פון אַ פּאֲדים צוישן אירע שטאַרקע ציין, רופט זיך רחל- לאה אָן צו איר סאַן:

-- מיינסט נישט, שלמה, אַז עם איז א רחמנות אויף אַזאַ יונגנמאַן?

0ט ש ל ו ם אַ שׂ

ווו װעט ער זיך אַרופװאַלגערן איבער דער וועלט? וען ער װאָלט אפשר דאָ געבליבן, װאָט ער עפּעס געפונען, װאָס װאָלט אים גליקלעך גע- מאַבט? |

--- איך רעד קיינעם נישט צו, יעדער איינער טוט װאָס ער האַלט פאַר נויטיק, --- ענטפערטאָפּ דער מאַן, נישט אויפחייבנדיק זיין בליק פונעם ספר.

קאַפּיטל 8

}

די שרעק פאַר זיך אַלין

די נאַכט נאָך דעם ויזיט ביי פרוי הורוויץ איז זאַכאַרי מירקין נישט גוט נעשלאָפן. עס האָט זיך אים געפּלאָנטערט אַ חלום װי ער, מירקין, שטייט ביי אַ טיר פון אַן אומהיימלעכן פינצטערן קעלער. אוֹיף יענער זייט קעלער װוינען ארימעלייט, וועלכע זענען אויסגעמישט גע- װאָרן אין חלום מיט די שװאַרצע, שאָטנדיקע אומבאַקאַנטע רוחות, װאָס וווינען אין אים אַלֵיין. די אַרימעלײט רייסן זיך צו דער טיר און וילן אַרױס אין דרויסן. מירקין שטייט מיט אַנדערע; זיי ואַרפן זיך מיט זייערע לייבער אויף דער טיר פון קעלער און לאָזן זיי נישט אַרױס איז דרויסן. מיטאַמאָל פאַר?אָזן אים אַלֶע. ער געפּינט זיך אַלֵיין ביי דער טיר קענן די אָרימעלײט, וועלכע ער דריקט-צו מיט אַלע זיינע כוחות, מיט זיין גאַנצן ווילן. זי אָבער, אויף יענער זייט, זענען שטאַרקער. שוין עפענען זיי אַ שפּאַלט פון דער טיר און מירקין דערזעט אין הינטערגרונט, װאָס פיגט הינטער איר: עס איז אַן אומהיימלעכער גערוימער געוועלב מיט שװואַרצע באַלקנס באַבאַלקנט, די ערד --- מיט נעלן זאַמד אױיסגעשאָטן. פון. די ווינקלען הייבן זיך אָן צו באַװעגן פון זייערע פאַרגליווערטע פֹּאַ- זיציעס די אַרימעלײיט, אידיאָטישע פאַרמרהשחורהדיקע, קריכנדיק און אויסשטרעקנדיק צו אים זייערע הענט מיט צעדרייטע פינגער. עס זענען נישט קיין אָרימעלײט, עס זענען די שװאַרצע אומבאַװוסטע שאָטנס, װאָס לעבן אין די פאַרבאָרנענישן פון זיין נשמה, פאַר וועלכע ער שרעקט זיך אַזױ, װאָס שטרעקן עס אויס צו אים זייערע סקעלעטנדיקע הענט. זי

װ א ר ש ע 81

קריכן דאָס אַרױס פון קעלער צו אים. ער זעט זיי באַשײנפּערלעך איי- נעם און איינעם, וי זיי באַװעגן זיך קריכעריש, מיט אידיאטישע פּנ- מער, מיט ווילדע העוויות, מיט שרעק-דערװועקנדיקע אברים. איינצלנע פון זיי זיצן נאָך אין די ווינקלען און װאַרטן אויף עפּעס, שטאַרצן-אַרױס שלעכטסאָנזאַננדיקע בליקן. מיט דער נאַנצער קראַפט פון זיין מאסיוון קערפער ווארפט ער זיך אויף דער טיר צו פאַרהאקן דעם קעלער, אָבער זיי דאָרט, אויף יענער זייט, זענען שטאַרקער און דריקן אים אַועק. און ער איז איינעף אַליין צו היטן די טיר פון די שווארצע גייסטער. אַלֶע האָכן אים פאַרלאָזט. ער הופט נאָך חילף, הילף, הילף --- און אַרבעט זיך מיט אַלֶע כוחות אַרױיס פון דעם צושטאנד, אין וועלכן ער געפינט זיך, ער ווייסט שוין, אַז ער חלומט, נאָר ער קאָן זיך נישט אויפוועקן. ער וויל בייסן זיינע מיננער, כדי אױיפצוכאַפּן זיך. די הענט הערן נישט זיין ווילן, ביז ענדלעך -- מיט אַ שטאַרקער באווענונג פון זיין קאָפּ --- ער כאַפּט זיך אויף אינגאַנצן א באַנאָסענער מיט קאַלטן שוויים,

--- ווו גין איך+ -- ביסלעכווייז קומט זיין באַװוסטזײין צוריק צו אים. ער דערמאַנט זיך און ווייסט שוין, אַז ער געפינט זיך אין זיין האַ- טעל-צומער אין ואַרשע און נעכטן אַװונט האָט ער פאַרבראַכט אין פרוי הורוויצעס הויז. |

פון שלאַפן האָט שוין קיין רייר נישט געקאַנט זיין. ער איז געלעגן מיט פאַרמאַכטע אוינן און האָט זיך צונעהערט צו דעם אָטעמען פון דעד וועלט, צו דעם בליץ-באַווענלעכן נאנג פון דער וועלט, װאָס יעדער הערט אין זיך אַליין אין דער שטילקייט פון דער נאַכט. ער האָט זיך געוואלט דערטאַנען ווענן װאָס ער האָט געחלומט. די איינצלהייטן האָבן אָנגעהויכן אויסצורינען פון געדעכניש וי צעלאָזענע פּאַרע. איבערנעבליבן אין אַן אַלגעמיינער איינדרוק פון שרעק.

ער האָט געמאַכט ליכט און אין געבליבן לינן אין זיין בעט מיט אָפענע אוינן.

דערפאר זענען אים פיל קלאָרער געווען זיינע איבערלעבענישן אין פרוי הורוויצעס הויז. ער האָט מײט אַן אויסערנעווענלעך בולטער קלאָר- קייט נעזען יעדן דעטאַל פון אלץ װאָס ער האָט נעכטן איבערנעלעבט, אָנ- געזען און אָנגעהערט זיך. עמפינדוננען, וועלכע זענען געווען פאַרנעפלט, זענען איצט אין דער שטילקייט פון דער נאַכט אויפנעשטאנען אין אים

82 ש ?ו ם אַש |

מיט זייער גאַנצער באַלעבטקייט און מיט זייער גאַנצער נויטװענדיקער אכזריותדיקער רעאַלקײט. נאָרנישט אין אים געװאָרן געשאָנקען, גאָר- נישט איז פון אים פאַרהוילן געװאָרן. מיט זייער גאַנצעד אומדערבאַרימ- דיקער נאַקעטקײיט זענען זיי געשטאַנען פאַר אים... ער האָט פאַרשטאַנען און קלאָר אייננעזען, פאַרװאָס ער האָט נישט געקאַנט אויספירן זיין באַ- שלום, נלייך פון דער היים ערנעץווו אַװעקצופאָרן, אויסצומיידן ואַר- שע...

--- גאָט, װאָס פאַר אַ שװארצע כוחות לעבן אין מיר! און ווֹהין וועלן זיי מיך דערפירן? איך בין דאָך אַ קראַנקער מענטש, מיט קראַנקע אילוזיעס. מיין לייב איז אָנגעזאַפּט וי א שװאָם מיט קרענללעכע עמ- פינדוננען... אין מיר וווינען נישט קיין נגעזונטע אינסטינקטן. װע- בין איך? אַ שװאַכער, קרענקלעכער, פון אומבאַװווסטע אבות געירשנט נישט קיין נעזונטע אינסטינקטן פאַר אַלֶעם קרענקלעכן און שוידערלעכן..

איך בין אַנטלאָפן פון איין נעץ, כדי אַרײינצופאַלן אין אַן אַנדערער, וי אַן אָפּנעהעשעטער געיאַנטער הונט, פון זיין איינענעם אינסטינקט. װאָס האָב איך געהאט צו זוכן אין װאַרשע?

א אי *

מירקין איז איבערנעבליבן אין ואַרשע. צו די הורוויצעס איז ער מער נישט גענאַננען. ער האָט זיך נישט געטרויט אַלֵיין. נישט איינמאָל האָט ער זיך געפונען נאָענט ביים הויז. און דווקא אין די פאַרנאַכטן, יי דענסטמאָל, ווען ער האָט פרוי הורוויץ אָנגעטראָפן אַליין. ער האָט נעפו- נען אין זיך נענוג שטאַרקײט נישט אַריפצוניין... ער איז אָבער נישט געווען נגענוג שטארק צו פאַרלאָזן װאַרשע. זיינע קרע:קלעכע עמפינדונ- נען צו פרוי חורוויץ (װוי ער האָט אָנגערופן זיין שװואַכקײט צו איר) --- האָט ער וי ס'איז מיטן קראַפט פון זיין ווילן קאָנטראָלירט. אָבער ער האָט געוווסט, אַז עס איז נאָר אויבן-אויף -- אָפּנעשראָקן פון זיין גע" וויסן, האָבן זיך די געפילן באַהאַלטן. אָבער עס איז גענוג איין באַרירונג, און זיי וועלן זיך ווידער אַרױסרײסן פון זייערע באַהעלטענישן. דער איינציקער פּלאַן איז צו פאַרלאָזן װאַרשע אויף שטענדיק, אָבער אויס- פירן האָט ער אים נישט געקאָנט. אֵן אַנגסטיקע שרעק האָט אים אַרומגע-

װ אַ ר ש ע 88

נומען פאַר דער נרויסער וועלט, אין וועלכער ער געפינט זיך אַלֵיין. װאָס וועט זיין ערנעץ אנדערש-ווו? זיין נאַנצע קינדישע פאַרלױירנקייט האָט זיך אויפגעװועקט אין אים ביים געדאנק ווענן פאַרלאָזן ווארשע. די שרעק פון זיין אומבאַהאָלטנקײט האָט שואך נעמאַכט זיינע הענט, און ער אין געבליבן זיצן דאָרט, ווו ער איז געווען.

דערווייל זענען די טעג גענאַנגען פּוסט-אוןפּאַס, אֶן נאָרנישט, קיין מענטש האָט אים נישט נעקענט און מיט קיין מענטש האָט ער זיך נישט באַקענט, א חוץ זיין פאָטערס אַנענט, צו וועלכן ער האָט זיך געװוענדעט נאָך געלט יעדעס מאָל, ווען ער האָט באַדאַרפט. |

בייטאָג האָט ער זיך אַרומנעשלעפּט איבער די יידישע נאַסן, צונע- קוקט זיך צום האנד? און װאַנדל, װאָס יידן טרייבן. אַמאָל זיך אָפּנע- שטעלט ביי אַ קראָם, אַרייננעקראָכן אין אַ נאַלעװקער הויף. יידן האָבן נעזען זיין קאַראַקולן היט? און זיין קאַראַקולענעם קאָלנער פון פּעלץ, האָבן זיי אים אָנגענומען פאַר א רוסישן , קופּיעץ" און אָנגעהויבן אים שלעפּן אין געשעפטן אַריין, אין פאַכריקלעך, פאָרגעליינט אים פאַרשי- דענע סחורות: גאַלאַנטעריע, לעדער און אַנדערע סחורות אים געװאָלט פֿאַרקױפן, געריסן זיך איבער אים, געקרינט זיך און געמאכט מיט די הענט. אַפאָל האָט מען אים אַרינגעשלעפּט אין א שטוב אַריין און פאָר- געליינט , לינקע? סחורה. אַן אַנדערשמאָל האָט אַ פיפיקער ייד אים ואר פאַרפירט אין אן אומאַנשטענדיק אָרֹט... ער האָט נגעהערט זייערע רייר און נישט פאַרשטאַנען. איבריקנס, האָט זיין רוסיש רעדן אים פיל גע- שטערט צו דערנענטערן זיך צו זיי, האָט ער געפּרוווט רעדן זיין שלעבטן יידיש, האָט מען אים אָנגעקוקט פאַרװונדערט, וי מ'װװואָלט פאַר אים מו- רא געהאַט, וי פאַר אַ נוי, װאָס רעדט יידיש...

ווילנע מיט אירע אַלטע קרומע נעסלעך, מיט איר אָרימער יידיש- קייט און די פייערדיקייט פון די ימים-נוראים, האָט נעמאַכט אויף אים אַן איינדרוק --- מ'קאָן דאָס אָבער נישט זאָנן אויף ווארשט. די יידן אין די לאַננע קאַפּאָטעס, אין די שמאָלע היטעלעך מיט די קורצע דעניקלעך, װאָס זעען-אויס, אַזױ װוי זיי װאָלטן אלע געווען געטראַנן איין אוניפאָרם, וי אַ , פּאָלק", זענען אים אומאַנגענעם. ער האָט נעװוסט, אַז ער זעט זיי נאָר פון אויבן-אויף; ער קאָן נישט אַרײנקוקן אין זיי, אָבער אייסער- לעך זענען זיי געווען ווייט פון עסמעטישקייט.. שטענדיק פא"טראָנן,

84 ש לום אַש

פאַריאָגט אין אַ הו-האַ פון געװאַלדן און געשרייען. האָט ער געפּרוווט פאַרפירן מיט וועמען אַ געשפּרעך, האָט מען אים קיינמאָל נישט אָפּנע- ענטפערט צו דער זאַך. שטענדיק מיט אַ הינטער-שפּיצ?, וי מ'װואָלט גע- װאָלט פון אים עפּעס אַרויסקריגן, מיט אומצוטרוי, מיט א פראַנע אויף אַ פראַנע. געוויס האָט ער פאַרשטאַנען, אַז אינערלעך איז עפּעס דאָרט ביי זיי אַן אַנדער לעבן, אַ סימפּאַטיש, א שענערס. אָבער ער קען עס נישט, פאַר אים זענען זיי אַזױ וי ער זעט זיי. , און דאָס אין דאָס יידישע פאָלק, קיין אַנדערס איז נישטאָ? -- האָט עֹר זיך דערמאַנט דעם לערער הורוויצעס ווערטער. דאָס איז זיין בלוט און פלייש, זיין אייננס -- אָרים צי רייך, גוט צי שלעכט -- דאָס איז עס די יידישע ארימקייט, און זיין רעטונג לינט צווישן זיי...

אָבער ער האָט זיך נעפילט אַזױ ווייט און פרעמד פון זיי. זיי זענען געווען פאַרחתמעט פֿאַר אים סמיט זיבן שלעסער. , איך בין דאָך אַ פרעמ- דער צו זיי? --- האָט ער זיך נעזאָנט. ער האָט פאַרשאָלטן זיין דערצי- אונג, זיין פאַרנאַנגענהײט, זיין אָפּנעריסנקייט, עס איז אים פאָרגעקומען, אַז ער איז אַלײן, ער, זאַכאַרי מירקין, איז אַ פאָלֶק, אַ ראַסע אַלײן, אַן איינענער ‏ מין, ער האָט קיינעם נישט. זיין וועלט האָט ער פאַרלױרן, און די וועלט אין וועלכער ער וויל אַרײנניין, איז פאַרשלאָסן פאַר אים.

עס האָט זיך אים געדאַכט, אַז ער איז אויף אייביק פאַראורטיילט צו זיין אַליין, אַ העננענדיקער אין דער לופטן, צו קיינעם נישט אנצונע- הערן, צו קיינעם נישט צו באלאַנגען.

דערוויי? איז זיין מוטיק אַנטלױפן פון דער החיים פאָרנעקומען אים' אומפאַרשטענדלעך. ס'איז אױיסנעװעפּט געװאָרן דער אינהאַלט דערפון און דער טעם דערפון. זיין פּוסט-און-פּאַס אַרומנײן איז אים געװאָרן דער- זוידער. ער איז זיך אַליין פאָרנעקומען װי אַ חדר-יינגל, װאָס האָט זיך נעמאַכט אַ ברונז, און איז אַנטלאָפן פון חדר. איין וואָך, צוויי וואַכן. װאָס ווייטער? עס בענקט זיך אים נאָך דעם רבינס קאַנטשיק.

דאָרט, אינדערחיים, איז געווען אַ בייטש איבערן קאָפּ: דער פאָטער,. אָלְנע מיכאַילאָוונע, נינאטשקע זיין כלה. װאָס ער האָט געטון, צי מיט חשק, צי אָן חשק --- איז נעווען דיקטירט פון א ווילן. פאַר זיינע פים איז געווען אָנגעצייכנט אַ ליניע פון קרייד און ער האָט נאָר באַדאַרפט געטריי טרעטן אויף דעם קרייד-שניט.. און איז זיין לעבן אין ברייטן

װ אַ ר ש ע :

האָריזאָנט געווען פאַרװאָלקנט, די טריט פאַר דער נאָז זענען אָבער געווען קלאָר. די טאָג-טעגלעכע באַשעפטיקונג האָט געװאַרט אויף אים. דאָ װאָס? און ביז װוי לאַנג איז דער שיעור?

ער האָט צו קיינעם נישט גערעדט, נאָר צו זיך אַלײן; ער האָט זיך אָפּנעוװוינט דאָס צו טון דורך ווערטער, נאָר דירעקט דורך זיינע געפילן און נעדאַנקען. די ווילדסטע און קרענקלעכסטע געדאַנקען זענען אים נע- קומען אין זינען, ווען ער אין געלענן דורך די שלאַפלאָזע נעכט אויף זיין געלענער., אָפּטמאָל פלענט ער אויטשטיין ביינאכט, מאַכן ליכטיק און באז קוקן זיין איינן לייב, אָפּטמאָל האָט ער גֶעהאט דאָס מאַָדנע געפיל, או זיין לייב איז ווער אַנדערש אוֹן ער איז ווער אנדערש. האָט ער גערעױדט צו זיין קערפּער, װוי צו א פרעסדן, נענלעט זיך אַליין, געטרייסט זוף אַליין, ביז ער װאָט זיך דערמאַנט וי קינדיש עם אין..

עס זענען אוױיךף צוריקנעקומען די זעלבסטמאָרד-שטימוננען, ואס האָבן זיך געדאכט, אַז זיי זענען שוין אַרײנגענאָסן געװאָרן אין אַ מינצ- טערן כף-הקלע אַריין, נאָך יענעם זעלבסטמארד-פארזוך אין פּעטערבורג. ער האָט זיך גערופן צום משפּט קיינאכט פאַר די מעשים פון טאָן. און מיטן אָפּנעהאַקטן קאָפּ אין האַיט האָט ער זיך נעשטעלט יעדע נאַכט פאַר זיין ריכנטער-שטמול. -- , פאַרװאָס קלאַמערט ער זיך אַזױ קראַמפּהאַפטיק אין לעבן? פארוואָס קאָן ער זיך נישט אויסמישן און ווערן איינס מיט יענער אַלצקיים און אייביקער אומענדלעכקייט, װאָס עס שטעלט פאָר דער טויט? פארװאָס קאָז ער נישט אַריינגעבוירן ווערן אין טױט אַרין, אַזױי וי זיין מוטער האָט אים געבוירן אין לעכז אַריין? זיין געבורט אין לטבן איז אויסגערופן געװאָרן דורך אַ פרעסדן ויל; זיין געבורט אין טויט קאָז דאָך שוין זיין דורך זיין איינענעם. פֿאַרװאָס העננט ער איז רעבן וי אַ פוילער בלאט און ווארט ביז דער טויט וועט קומען אַן אומ- גערופענער און װועט אים אונטערנריזשען? טאַרװאָס זאָל ער נישט זיין דער גטביטער פון זיין איינענעם ווילן --- ווען נישט אין לעבן, איז כאָטש אין טויט?"

אוו האָט ער וידער קיין פוט נישט נעהאט אריינצושווימען אין דער אייביקער נאכט וי אַ פרייער נאכטבירנער מיט זיין איינענעם ווילן, --- װאָס פַאר א רטכט דאָסט טר צו אנײלויפו פונעם פוילן שמיוי- זאַק, װאָס דאָס לעבן האָט אים צונעװאָרפן? פאַרװאָס איז ער אַנטלאָפן

50 ש ל ו ם אַ ש

פון דער היים, פון זיין פאָטער, פון זיין כלח, פון אָלגע מיכאילאָוונע מיטן שטאָלצן װאָרט, אַז ער , קאָן גנישט לעבן מיט אַ לֿאָך אין האַרצן" דענסט- מאָל, ווען זיין האַרץ איז וי א זיפּ דורכנעלעכערט מיט קרענקלעכע זינ- דיקע עמפינדונגען און פאַרלאַנגען? צוריקצוקערן באַדאַרף ער װי אַ נא- ריש יינגל, און פּאַרשעמט זיך צו ווארפן צו די פיס און מחילה צו בעטן, אַז מ'זאָל אים אָנווייזן דעם אַרימסטן פּלאַץ צווישן זיי, ווען זיי וועלן אים נאָר װועלן צונעמען.

אַזױ א געמשפּטער פלעגט ער זיך אזיפהייבן יעדן פרימאָרגן, נישט וויסנדיק צו װאָס און פאַרװאָס, געװאָרפן און נעשלאָנן װוי א ברעט אָן די כװאַליעס פון זיינע איינענע וועלן.

אין די פרימאָרגנס, באַפּרײיט פון נאַכט-רוחות, פלענט זיין נעדאַנק ליכטיקער ווערן. ער האָט אַרױפּגעװאָרפן די שולד פון זיין אומרו, פון זיין קינדישער פאַרלוירנקייט אויף זיין דערציאונג, אױף זיין מוטערלאָזע קינדהייט, אויף דער נאַקעטער אָפּנעריסנקײיט פון א צוגעהעריקייט. דאָס פלענט אים אַפילו נישט קיין סך האָפענונג צונעבן, אָבער עס האָט גע- זױירקט; ער האָט זיך געטרייסט מיט דעם, ואָס ער האָט, וי יעדעךב שוואַכער, אַראָפּנעװאָרפן די פאַראַנטװאַרטלעכקײט פון זיך און אַרױם- געליינט אויף אַנדערע רוקנס. אָבער קיין אויסוועג איז נישט געווען, סיידן נאָר צוריקצוקערן אַ פאַרשעמטער אַהין, פון װאַנען ער איז אַנטלאָפן אין זיך לאָזן אַרײינװעבן אין אַ געוועב, װאָס דער גנור?ל האָט געשפּונען פאַר אים,

,װאָס איז דער חילוק? -- האָט ער זיך נעזאָנט. --- נישט אויסנע- האַמערט לעבן דורך איינענעם ווילז, נאָר געפונענעם דורך א צופאַל און מזל -- איז דער זעלבער באטרעף וי דער טויט. ,

,ווער וװועט באַשיצן מיך פון זיך אַליין? באַשיצן פון יענע פֿאַר- באַרנענע פרעמדע אינסטינקטן, װאָס וווינען אין מיר און לויערן אויף מיר װוי נזלנים, צו פאַרשלעפּן מיך ערנעץ אין אַ כף-הקלע אַריין? ווו זע- נעי די נגרענעצז, ווהין זיי װועלן מיך פאַרפירן? און ווער װועט מיר ביי- שטיין צו באַקעמפן זיי?"

טר האט זיך ארומנעקיקט אוו נעפויען זיך איינער אַליין אויף אַ וויידז סכיהדיקז ווענ. ארומנטריננלט פון שווארצע שאטנס, װאָס לויערן אויף אים פון טונקעלע ווינקלען אַרױס. אָט באַלד וועלן זיי אַרוסקומען,

יו אַ ר ש ע (:

צוקריכן פּאַמעלעך, פּאַמעלעך, נאָר זיכער, קומענדיס נענטער צו אים, נענטער, און װעקן אים אַרומרינגלען װי שאָטנט פון קעלער, װאָס ער האָט גע;ען אין חלום?

װאָס זאָל ער טון?

אַ.-טלויפן, קיין אַנדערער אויסוועג איו נישט געוען. אָבער ווה'ן וועט ער אַנטלויפן? װער זאָגט אים, אַז ערנעץווו דאָרטן װאַרט נישט אויף אים דער זעלבער נור?? -- אַנטלויפן פון זיך, ווען די נאכט און די שװואַרצע רוחות װווינען אין דיר.

צו קוקן אין פּנים אַריין דער נאַכט און מיט סוט צו קעמפן קעגן דער נאַכט, איבערצובלייבן אין ווארשע און צו קעמטן מיט זיך?

וועט ער דאָסמאָל שטאַרקער זיין וי אן אנדערשמאָפ?

ער האָט שוין אייננעזעי, אַז אליין מיט זיינע איינענע כוחות װעט ער זיך נישט אַרױסראַטעווען פון דער נעץ, פון די נעגל פון זיינע ביין גייסטער. ער האָט געװאָלט גלויבן, ער האָט געמוזט נלויבן אין א העכע- דער פאַכט, װאָס לאָן אים העלפן פון זיך אליין. און ער האָט זי אין דער פינצטערער נאַכט געזוכט. ער האָט זיך דערמאַנט אָן דעם אַלטן ייד פון פּעטערבורג, װאָס האָט אַמאָל אין אַ ליכטיקער נאכט גערעדט צוֹ אים ווענן דעם אָנבינדן זיין איינענעם , איך" אָן דעם געדאַנק פון דער וועלט. ער האָט זיך דערמאַנט אָן די נעשפּדעכן, צו וועלכע ער האָט זיך צונע- העיט ביים לערער. ער האָט ערשט איצט דערפילט, אַז אייננטלעך האָט דער לערער הורוויץ, און דער יוננערמאַן, װאָס זיי רוֹפן דאָרט , זשאַכלי- גער", דאָך אויך גערעדט פון דעם זעלבן כוח, פון דעם וועלט-און-מענטש- שכל, װאָס דער אַלטער ייד אין פּעטערבורג. יאָ, זי איז דאָ, די העכערע |דאַפט, צי אין דער, צי אין אַן אַנדערער פֿאָרם, און באַװווינט די אַרימע הייזער פון די גערעכטע. זי שיינט און רענירט אין די הערצער פון די מײַנטשן. ער האָט איצט אַזױ קאר נעזען, אַז די לֿאָניק, װוי דער לערער הירוויץ רופט עס אִי, שטראלט-אויס פון זיך שנורן און בינדט זיך אָן אין אַלע הערצער און מוחות פון אַזעלכע מענטשן, וי עס איז דער לערער חורוויץ. דער , זשאַכלינער", דער אַלטער ייד, און אַװדאי פיל, פיל נאָך, און טרייבט זיי צו טון איר רצוז, כדי צוצוקומען צום גרויסן תכלית, װאָס איז איר, דער העכערער קראַפט, נאָר אַליין באַװוסט...

,עס איז דאָ דער העכערער ווילן, אין וועלכן מיר אַלֶע דאַרפן זיין

88 ש 5 ום 8 ש

אייננגעשפּאַנט צו זיינע פינגער, און די, וועלכע פאַרלירן זיך אַרױס פון זיין רשות, ווערן פאַרפאַלן אינעם כף-הקלע פון זייער איינענער נאַכט, --- פארשלוננען דורך די שאָטנס, װאָס לויערן אויף זיי אַליין אין זיי אליין, און װוי? ער זיך ראַטעוװוען פון זיך, מוז ער ווערן װי א קליין שרייפל, אַריינגעדרייט אין נאַנצן כלל אַרײן, -- װי אַ פעדעמל, אריינגעװעבט אין דעם גרויסן געוועבעכטס. דער געדאַנק פון דער וועלט איז דער האַר פון יחיד.

נאָר די ווייסן, װאָס צו טון און האָבן פאַר קיין זאך נישט קיין מוֹרא, װאָס זענען אָננעבונדן מיט זייערע הערצער אָן די שנירן פונעם ועלט- רצון און ווערן געשלעפּט דורכן נרויסן כוח אויף די גלייכע וועגן -- צום וועלט-תכלית...

זאָל ער פּרווון זיך איינשפּאַנען אין ראָד, בלייבן אין װאַרשע, קוקן דער געפאַר טאַנדטעגלעך אין די אוינן אַרין? װעט ער קאָנען? װועט ער ביישטיין דעם נסיון?

ער האָט אויסגעצויגן די הענט אין דער נאַכט אַריין און געבעטן, װי מען בעט צו אַ גרויסן גאָט;

-- ראטעווע מיך, ראַטעװע מיך פון זיך אַלֵיין און נעם מיך אויף אין דיין ווילן, אַזױ װי דו האָסט צו אַנדערע נעטון..

קאָפּיטל 9 פרייטיק אַװנט

איינמאָל, פאַרנאכט, האָט ער זיך ווידער געפונען הינטער דעם הויז פון פרוי חורוויץ, אויף אַ בלאָטיקן טראָטואַר, צווישן װאָכנדיקע געוועלב- בלעך און איילנדיקע מענטשן. אַ דעגנדיקער הימל, אַ רעגנדיקע גאָס. ער איז דאָרט געשטאַנען, וויי? ער האָט נישט געהאַָט ערגעץ אַנדערש-ווו צוּ שטיין. פון דער גאַנצער ברייטער וועלט איז דאָס הויז אים געוען דאָם איינציקע באַקאַנטע, אוז די פרעמ"ע מענטשן, װאָס וווינען דאָרט, װאָס ער האָט איינמאָל אין זיין לעבן נעזען --- די איינציקע אָנגעהעריקע, װאָס ער האָט פאַרמאָנט. נאָענט צום געדאַנק צוריקצופאָרן אַהין, פון װאַנען

89 וו אַ ר ש ע

ער איז געקומען, האָט אים זיין געוויסן שוין נישט אָפּגעחאַלטן, או ער האָט, װי אַ שכור, ווען ער גיט זיך איבער צו שכרות, געפונען אַ תירוץ: געזעגענען זיך? --- און איז אַרױף אױיף די קאַרג-באַלױכטענע טרעפּ מיט האַרץ-קלאַפּעניש, אָנגערירט דעם גלאָק. מ'האָט אים נישט אַזױ באלד געעפנט. דערנאָך האָט אים ווער אויפגעעפנט די סיר, אין קאַרג" באַלױכטענעם קאַרידאָר איז געפאַלן אויף אים א שאָטן פון אַ מיידל און בארירט אים וואָרים.

אַז ער איז אַרייננעקומען אין דער אַלגעמײנער שטוב, װאָס ער האָט אַזױ גוט געקענט פון פריער, האָט אים אַרומנענומען אַ װאַרימקײט און אַ זום-טובדיקייט. דאָס מייד?, װאָס האָט אים אויפנעעפנט די טיר, איז געווען די עלטסטע טאָכטער העלענקע. זעט זיך אױס, אַז ער האָט איר נעשטערט. װאָרום זי האָט געחאלטן א בוך אין האַנט, פאַרליינט מיט אַ פיננער צװוישן די בלעמער, האָט געקוקט אויף אים פאַרװונדערט און איכערראַשט, וי אויפנעװועקט פון אַ חלום. מיט איינמאָ?, װי זי װאָלט אים דערקענט, חאָט זי געשמייכלט, און ס'האָט זיך זאַכאַרין געדאַכט, אַז דער שמייכ? קומט פון אירע האָר איבער די אויערן, נישט פון די אוינן, וועלכע ער, אין דער טונסלקייט, האָט נישט געוזען.

--- כ'בעט, זעצט אייך. די מאַמע װעט באַלד אַריינקומען, אַנטשול- דיקט. --- און זי איז ערגעץ-ווו פאַרשווונדן מיט איר בוך אין אַן אַנדע" רער שטוב.

זאכארי איז געזעסן ביים באַקאַנטן טיש, זיך ארומנעקוקט דער" שטוינט איבער דער שטוב. עס האָט זיך גאָרנישט געענדערט, אַלץ איז געווען אַזױ וי פריער. דאָס נגלעזערנע שענקק, פון װאַנען עס האָבן אַרױס- געקיקט ביכער-רוקנם, די ברייטע בלאָע פּלושענע קאַנאַפּע, אייננעפאַסט אין א רויטער מאַהאַנענער ראַם, אין וועלכער מ'האָט אָנגעזען, אַז זי האט אָפּנעדינט איר צייט. שטולן און בענק, געבעטע און נישט געבעטע, פון פאַרשידענע גאַרניטורן, איינגעשאַפט אין פאַרשידע:ע צייטן אַ טייל ּוֹן זיי האָבן יאַ דערװועקט צוטרוי צו זיך --- אַנדערע נישט. די רעפּראָ- דוקציעס פון בילדער, אין רעמיעך, העננען אויף די ווענט. אַלץ אין גע- ווען אַזױ וי פריער, נאָר אַן אומבאַקאַנטע יום-טוכדיקייט און ואַרימ- קייט הערשט אין שטוב, װאָס האָט אים אננטנעם איבערראַשט. איז עס געווען דער קאָנטראַסט פון דער ואַרימער חיים פון שטוב צו דער היימ-

ש 7 |ן ם 8 ש

לאָזיקייט פון זיין נשמה, װאָס האָט אים אַזױ באַרירט? ער האָט זיך ניעט געלאַנט דערקלערן די יום-טונדיקייט. די פּאָדלאָגע געוואשן, אויס- געשאטן מיט געלן זאַמד, װי דאָס פריערדיקע סאָל, נאָר דאָסמאָל האט אַלֶץ אויסגעזען מער פייעו לעך, באַגאָטן געווען מיט אַן א.דער ליכט, װי די זאַכן אין שטוב ואָלטן דורך עפעס דערהויבן געװאָרן. ער האָט זיך אַרוסגעקוקט, און עס אין אים אויפגעפאַלן דער וייס:באַדעסטער טיש און די אָנגעצונדענע ליכט אין די צוויי אָפּנעפּוצטע מעשענע לייכטער, װאָס האָבן זיך געפונען אויפן טיש; חלות פאַרדעקט מיט אַ טיכל, און דאָס זילבערנע פּושקע,ע איז אויך געשטאַנען אױיפן טיש. דאָס האָבן די ליכט אַזױ באַלײיכטן די שטוב מיט אַזא פייערלעכן שבתדיקן גלאַנץ.

װאָרום כאָטש פרוי הורוויץ האָט זיך געהאַלטן פאַר אַ פאָרשריט- לעכע, און איר מאַן איז דאָך געווען באַריכמט אין שטאָט פאַר אַן ,אַפּי- קורס", װאָס פּירט-אַראָפּ פרומע חסידישע יונגעלייט פון װועג, דאָך האָט זיך רחל-לאה נישט געקאַנט אָפּזאָנן פון איר דערציאונג צו האַלטן די יידישע יום-טובים. און וויפל עס איו נישט אָפּטמאָל אַרויסגעקומען דורך דעם אַ קאַנפּליקט מײטן פּראָגרעס-געװיסן --- פרייטיק-צודנאַכטס אָבער איז ביי רחל-לאהן געוועו שבת. אָפּזאִין זיך דערפון װאָט געהייסן ביי איר אָפּזאָגן זיך פון אַ שטיק בעסער לעבן.

באַלד האָט זי זיך אַליין באַװיזן. זאכאַרי האָט שוין דערהערט דעם נאַנג פון אירע טריט אין איר פרייליכע האַפענוננ-דערװועקנדיקע שטימע:

--- ויו זענט איר דאָם פאַײפאַלן ועװאָרן די נאַנצע צייט? געמיינט, אַז איר האָט אונדז שוין פארלאָזט אַזו א , זיי-געזונט".

אַזױ וי איר שטמיב, אַזױ איז אויך פרוי הורוויץ חיינט אָוונט געווען איננאנצן כארעודערט. איר פינור האָט אויסנטקוקט נאָך שטאַרקער, שטאָלצער און מוטערלעכער. אָננעטוֹן -- אין עפעס בלישטשענדיקס שווארצעס וי סאַמעט.

הירקיי האָט נלייך ווידער באַמערקט דאָס געוואשעוע שפּיצן-קאָל- נערל, װאָס האָט אָפּנעזײסט איר ווייסן האַלדז, -- רויטע קרעלן האָט טר דערזטן. איר פּיִים איז פוֹלטר ועװועז. פריילעכער, ליכטיקער, אירע אוינן אָפענער און שװאַרש-ולאַנצידיק. אַפי"ן אירע האָר. האָט זיך גע- דארם. זיצז דיייט שטארלטר מיםס די ווארצלען אין איר שייטל-קאפּ; איר בוזעם איז הייוט נעווען פולער, רייפער. זאַכאַרי האָט נעקוקט אויף

5 יל יי *צם לֶפ 91 4

איר מיט זינדיקייט-באַװאַלטענע בליקן, דערביי האָט זיך זיין אויבעף- שטע באַוואקסענע ליפ פאַרקריסמט אין אַ צערדיקער גרימאַסע, וי אַ ליידנדיקף קראַנק קינד...

ער האָט נישט אָפּגעענטטערט אויף איר פראַנע, נאָר געזאָגט, קוקנ- דיק אָן אַ זייט, מיט אַ באַהאַ;טענעם געדאַנק, װאָס מ'האָט געקאַנט דעם מיין אַראָפּלייענען פון זיין פּנים:

--- עס זעט אויס ביי אייך היינט אַזױ יום-טובדיק.

---- איר ווייסט נישט, װאָס מיר האָבן היינט? -- פרייטיק אֶוונט, מיר זענען נישט קיין פרומע, נאָר פרייטיק-צנאַכטט צינדן מיר ליכט. א געוווינהייט שוין אַזעלכע, -- ליינט זי צו פארשעמט, וי פארענט- פערנדיק זיך. --- גוט, װאָס איר זענט נעקומען. איר װעט בלייבן מיט אונדז אויף מיש.

--- איך דאַנק אייך. איך בין קיינמאָל נישט געווען אין אַ יירישער שטוב פרייטיק אָוונט. פון מיין קינדהייט געדענק איך נאָר די קריסטלעכע יום-טובים, װאָס אונדזער דינסט האָט געפּראַװעט.

--- ווו זענט איר דאָס פאַרפאַלן געװאָרן די גאנצע צייט? פֿארװאָס האָט מען אייך נישט געזען?

--- איך האָב זיך נישט נעפילט גוט,

-- פטאַרװאָס האָט איר נישט געלאָזט וויסן?

זאַכאָרי האָט נישט אָפּנעענטפערט אויף איר טראַנע. ער האָט נישט אויף איין מינוט אַראָפּנעטון זיינע אוינן פון איר בוזעס, פון איר האַלדו. זיינע אויערן האָבן גענליט, און זיינע באַקן, אַרױס פון זיין שווארץ-באַ- וואקסן באַקן-בערדל, האָבן גענליט, און מען האָט געקאַנט הערן זיין שווער אָטעמען. זיינע פארשעמטע בליקן און זיין פאַרלױירנקייט האָבן אויך אָנ- געשטעקט פרוי חורוויץ. זי האָט פאַרשטאַנען, װאָס עס מיינען זיינע בליקן. אירע אויערן האָבן אויך אָנגעהויבן צו גליען און איר בוזעם האָט זיך חויך געהויבן, און זי האָט געזאָנט האַלב אין נעלעכטער, דאָך האָט מען דערביי געהערט דאָס ציטערן פון איר האַרץ אין איר שטימע:

--- איר קוקט היינט אויף מיר אַזױ מאָדנע.

זאַכאַרי האָט אויפנעעפנט קראמפהאפטיק זיינע ליפן און געזאַנט מיט אן צידיאָטישן שמייכל:

---- יד זשט חיינט אַיָוי טנדערש אויס, פרוי הורוויץ.

92 ש ? ו ם אַ ש

--- װוי זע איך דאָס אויס? -- האָט פרוי הורוויץ געפרעגט, אַלין עפּעס שרעקנדיק זיך פאַר װאָס.

-- איך ווייס נישט, -- האָט ער געזאָגט פאַרלוירן, --- אאָר אַזױ ווייבעריש, מוטערלעך,

--- איר ווייסט, װאָס איך וװועל אייך זאָנן, פּאַניע מירקין? מיט אייער שװאַרץ בערדל, דאַכט זיך מיר, אַז איר זענט נאָך נאָר אַ קינד און מ'באַדאַרף אייך געבן זויגן.

זי האָט זיך דערשראָקן אַליין פאַר איר װאָרט און איז דערביי אָפּנע- נאָסן געװאָרן מיט רויטקייט. זאַכאַרי איז געבליבן זיצן אַ פארשטיי- נערטער.

--- שעמט איר זיך נישט? --- זאָנט זי. -- איך בין אַן אַלטע יידע- נע. אַ יונגערמאַן קוקט נישט אויף אַלטע ווייבער; עס זענען דאָ ייננערע,

זאַכאַרי האָט די נעגל געביסן, און נישט געוווסט װוו זיך אַהינצוטון.

--- זייט מוחל, זייט מוח?, -- האָט ער נגעברומט אַ פאַרשטיינטער און א פאַרלוירענער. פאַר די אוינן האָט אים אָנגעהויבן צו שווינדלען, און ער האָט נישט געוווסט ווו אַחינצוטון זיך. א. מינוט האָט געדויערט דאָס שווייגן.

זי האָט געקוקט אויף אים מיט רחמנות, וי זי װאָלט אַלעס שוין נע- װווסט ווענן אים, און אָנגערופן זיך מיט א מוטערלעכער פאַרטרױטער שטימע:

--- װואָלט איר זיך צו עפּעס גענומען, װאָלט איר אָן אַלע נאַרישקייטן געווען פאַרנעסן, דאָס קומט פון ליידיק גיין. דאָרט, ביי אייך אין דער היים, האָט מען, זעט זיך אויס, פיל צייט געהאַט אָפּצונעבן זיך מיט אַזעלכע נאַרישקייטן.

--- װאָס זאָל איך טוז?

--- װאָס איר זאָלט טון? צו עפּעס זיך נעמען און נלייך אויפן אָרט. איר האָט דאָך געזאָנט, אַז איר ווילט קומען צוליב דעם קיין ואַרשע.

--- איך בין אַזוֹי אומנליקלעך.

--- איר זענט נישט אומנליקלעך, איר רעדט זיך נאָר איין. איר זענט נאָר צעפּיעשטשעט. זיי האָבן אייך צופיל? נעפּיעשטשעט אינדער- היים, די ניאַנקעס אייערע... מ'באַדאַרף אייך אָפּנעוװױנען, וי מ'גע- וווינט-אָפּ א קליין קינד פון דער ברוסט, אַז נישט, װעט מען אייך באַ-

וו אַ ר ש ע 93

דאַרפן פּאַטשן איבער די הענט, -- נִיט זי א סמוטערלעכן שמייכ? צו אים,

--- פאַריאָגט מיך נישט, --- בעט זיך זאַכאַרי מיט פאַרחלשטע אוינן, װאָס האָבן געקאַנט אויף אַזא. האַרצברעכנדיקן אופן אַרױסבליקן פון זיין אויסגעבלייכט נגעזיכט, און װאָס עס האָט אַזױ געווירקט אויף פרויען.

--- פאַרװאָס זאָל איך אייך פאַריאָגן? --- זאָנט זי שוין מיט אַ וואַ- רים-ווייכער שטימע, צוגעצוינן פון זיין קינדיש-אומבאַהאָלפענעם בליק, --- איר האָט מיר נישט קיין שלעכטס געטון.

-- איך האָב קיינעם נישט אין דער וועלט, -- פּיעשטשעט ער זיך פֿאַר איר. --- און עס איז מיר נישט נום...

--- איר זענט נישט קיין בן"יחיד. אַזױ פי? קינדער, װאָס האָבן קיין מוטער נישט געהאט װי איר. װאָס זענט איר מער מורנו פֿאַר זיי? דער- פאַר, װאָס איר זענט אויפגעצוינן אין א רייך הויז און אַלֶע האָבן אייך נאַכנענעבן?

--- איד האָט רעכט, איר האָט רעכט, -- שעפּטשעט זאַכאַרי.

זיי זענען ביידע שטי? געבליבן, װאָס האָט נעדיערט א היבשע זוייל,

דאָס נעשפּרעך צווישן זיי איז פאָרגעקומען אין דער שטיל; זיי האָבן קוים געשעפּטשעט די ווערטער ביי די שבת-לייכטנדיקע ליכטלעך, ביים זוינק? פון אויוון.

זאַכאָרי האָט נישט נעוווסט װאָס צו רעדן. ער איז געזעסן אייננע- בוינן און געפילט וי עס פאַלן אויף אים שמיץ. נאָר די שמיץ זענען זיס געווען, ווייל עס איז נעקומען פון א מוטערס א האַנם..

פּלוציט האָט זיך פרוי חורוויץ אויפגעהויבן פון איר אָרט, און שוין שטייענדיק האָט זי געזאַנט:

--- איר זענט דאָך נישט בייז אויף מיר?

--- פאַרקערט, פאַרקערט, -- איך דאַנק אייך, איך דאַנק אייך,‎ --- | איז ער נעשטאַנען וי אַ געשטראָפט קינד.‎

--- פאַרװאָט דאַנקט איר מיר? דערפאר, װאָס איך האָב אייך אוֹיטי געזיר?ט? --- שמייכלט פרוי הורוויץ.

--- פַאַר אַלעס, -- און ער האָט זיך טיף פאַרבוינן פאַר איר,

--- אוד ווייסט, װאָס איך על אייך זאָגן, פּאַניע מירקין? --- ווענדט

4 ש ? ו ם אש

זי זיך צו אים, נישט אָן א קאָקעטיש ווייבעריש שמייכעלע, -- אז אירף זענט זייער אַ געפערלעכער יונגערמאַן, איבערהויפּט פאַר עלטערע פרויען, איר באַדאַרפט פאָרזיכטיק זיין מיט אייערע קינדישע העויות, איך בין

נאָר אַ שװאַכע יידענע, --- און זי ניט אים אַ שנעלן גלעט סיט דער פּלאַכער האַנט איבער זיינע האָר, פאַרלאָזט אים, און נייט אַרין אין

מירקין האָט זיך אוױיפגעכאַפּט, נגעקליבן זיך אַװעקצוגיין. אָנְנעמז זיך דעם מאַנטל און גענאַננען נאָך איר אין קיך אַריין זיך געזעגענען.

--- וווחין+ --- פרענט זי אים פאַרווונדערט, באַשעפטיקט ביי אירע פיש,

--- איך מיין, אַז איך על איצט גיין, פאַר היינט װעט עס נענונ זיין, --- זאָנט ער, נאָך פלאמענדיק טאַר רויטקייט.

--- איר בלייבט מיט אונדז איבער אויף פיש. שפּעטער ועלן מיד איבעררעדן מיטן , זשאַכלינער". טוט אויס דעם מאַנט? און בלייבט, -- װאָט זי אים געראַטן,

ער האָט זי נעהאָרכט וי אַ קליין קינד, אויף וועלכן מ'האָט ערשט נאָר-װאָס גוט אָנגעשריגן.

קאַפּיטל 10 שבת-ומירות

דער לערער הורוויץ, כאָטש ער איז געווען אַ פריידענקער, באַרימט אין יידישע שטעטלעך, אַז ער פירט-אַראָפּ חסידישע יוננעלייט פון גלייכן וועג --- דאָך אַז עס איז געקומען פרייטיק פאַרנאַכט, האָט ער געפילט אַ באַדערפעניש צו ניין אין מקוה און איבערצובייטן אַ העמד, וי ער אין נעוווינט געווען פון קינדהייט אָן. דאָס בלוט פון די פאַרנאַנגענע דורות האָט נישט געלאָוט רוען און נעפאָדערט דאָס זייניקע. און האָט ער זיך געמענט נאָכאַמאָל איבערחזרן די ראַציאָנעלע אויפקלערוננען װעגן דעם אַנטשטײן פון די יידישע יום-טובים אוֹן שבתים און צוריקרופן אין זיין זכרון די אַלע פאַרגלײיכענישן פון די יידישע מנהנים מיט די מנהגים פון

יי 95

אַנדערע אַלטע סעמיטישע פעלקער, -- עס װאָט אָבער נישט געהאַלפן. קוים איז אָנגעקומען אַ יידישער יום-טוב, אַזױ האָט זיך זיין בלוט און געמיט אַרונטערגעװאָרפן אונטער דעם יאָך פון דורותדיקער געווינחיים, און ער האָט אין זיין נשנץ וועזן דורכגעמילט די מיסטישע און אומדער- ק?ערלעכע שטימוננען, װאָט דער באטרעפנדער יום-טוב האָט ביי אים אַרױיסנערופן אוֹן געפאַנגען גענומען זיין נעמיט,

קוים איז שלמה חורוויץ אַרײננעקומען אין זיין שטוב טריין דעם פרייטיק-צױנאַכטסם נאָך דער לעצטער לעקציע, װאָט ער דערפילט דעם שבת, װאָס זיין ווייב האָט אױסגעשפּרײט, װי א טישטוך איבער זיין שטוב. אַ באַנייסטערונג איז אויף אים געקומען, כאָטש צו נעמע! אַרוים- צווואַרפן אויף זיך צוריק די אַטלעסענע קאַפּאָטע מיטן שטרייט?, װאָס ער האָט אַמאָל געטואָנן, און צו זינגען דעם , שלום עליכם" פאַר די מלא- כים, װאָס האָבן אָנגעפילט זיין שטוב. ער האָט אַראָפּנענומען די ברילן מון זיינע אויגן, איבערגעווישט זיי פונעם טוי פון דער נאס און אָנגע- הויבן זיך אַרומצודרייען איבער דער שטוב און ביסלעכווייז איז ער אַרײן- געפאַלן -- מיט איינענעם וילן צי קעגן אים -- אין א ,רזין-דרזין"- שטימונג. ער איז געווען דורכאויס א גלייביקער מענטש, דער לערער הור" וויץ. ער איז איבערגענאַנגען פון איין גלויבן אין דעם אנדערן, נישט פאר- לירנדיק קיין טראָפּן פון זיין אומישולדיקייט און נאַאיווקייט. פּונקט אַזױ וי ער איז אין זיין יוגנט טיף דורכנענומען געװאָרן פון דער יידישער אמונח און כוח פון רבין, אַזױ האָט ער דערנאָך איבערגעטראַנן זיין אמונה צוֹ דער השכלה און כוח פון דער ויסנשאַפט. ער אין געווען איבער" ציינגט, אַז אַלץ איז פעסט און וואָר/נעשטעלט געװאָרן דורך דער ויםו- שאַפט און דוֹרך די געלערנטע. עס זענען נישטאָ קיין ספקות און אִמֹנֵיי- גונגען. דאָס, װאָס עס אין נאָך נישט קלאָר, שטייט נאָך פאָר אויפגע- קלערט און אויסגעפונען צו ווערן דורך דער אַנטװיקלונג פון די נאַזת- דערע צוויינן פון דער װיסנשאַפט. דער לעצטער סך-חכ? קאָן נאָך נישט געמאַכט ווערן, כליזמן דער מענטשלעכער געדאַנק איז נאָך נישט צונע- קומעו צוֹ יענער שלימות, װאָס װעם זיין ,כאחרית הימים", נאַכדעם, וי אַלע קװאַלן פון וויסן װועלן ווערן אוױיסגענרונטעװועט. ביז דענסטמאָל איז דער חוב פון יעדן איינעם איינצושפּאַנען זיך אין װאָנגן און צו דינען בלב שלם דעם פּראַנדעס, אַזוֹי וי מען האָט געדינט נאָט. קיין העכערע

6 של |ן ם אַ ש

זאַך פון בילדונג איז נישטאָ פאַרן מענטש. בילדונג פירט דעם מענטש צום לייטער פון פּערזענלעכער אויסלייטערונג. ער ווערט דורך איר נישט נאָר צוגעפירט צו די אור-קװאַלן פון שאַפונג, נאָר ער ווערט אויך א שותף פון ,ימי בראשית". ער העלפט מיטשאַפן און אַרויסרופן די כו- חות, װאָס זענען באַהאַלטן אין דער נאַטור. דורך דעם איז דער מענטש- קעכער שכל -- דאָס הייליקע, דאָס איינציקע, װאָס ער פאַרמאָגט, --- זיין צווייטע װעלט. ער פאַרבינדט זיך דורך אים מיטן אַלילעבן, מיט דער גאַטור, צוליב דעם איז דער ערשטער חוב פון מענטש צו ווידמען זיך, זיין שכ? צו בילדונג, צוֹ אנטוויקלוננג,

יעדעס מאָל, ווען דער לערער הורוויץ פאַלט-אַרײן אין אַזעלכע הויכע געדאַנקע;, נעמט ער זיך צו זיין ספרים-שענק? דורכצולופטערן די ביכער. ער האָט געהאַט װייניק צייט אויף אָפּצונעבן זיך צו זיינע ביכער אין- דערװאָכנס, פלענגט ער האָבן אַ גרויס בענקשאַפט נאָך זיי. פרייטיק פאַר- נאַכט, איידער מ'גייט צום טיש, האָט ער ליב, וי אַ פרומער ייד, צו מאַר- טראַכטן זיך אַ וויילע אין דעם אָדער אין יענעם ספר, װאָס ער נעמט- אַרױיס פון דער שראַנק. זיין ליבע צו ביכער איז געווען אומדערהערט. נישט איין פַּאֶר שיך פאַר אַ קינד, נישט איין קערץ קאַרטאָפ? אָדער קוילן האָכן זיי שוין פון זיין משפּחה אַװעקנערויבט. לערער החורוויץ נלויבט אין די ביכער און האָט נישט קיין צייט, צוליב פּרנסה, זיך אָפּצונעבן מיט זיי, וי ער װאָלט געװאָלט. איז כאָטש יעדע פרייע מינוט צו נעבן א נלעט, א טאַפּ, אַ נאַש, אַ כאַפּ פון דעם און פון יענעם. נאָר לאַנג לאָזט מען אים נישט דאָס פאַרנגענינגן אינדערװאַכנס. דער וייזער אויפן שטובזיינער- ציפערבלאט דערקוטשעט, און עס מאָנט די פאָרשטײיענדיקע לעקציע. דאָס מאָל איז עס רחל-לאה,

זי שטייט שוין א פאַננע וויילע און דערװענט נישט צו דערמאָנען איר מאַן, אַז די קינדער װואַרטן שוין מיטן עסן. די , כאַליאַסטרע? װועט באַלד אָנקומען, קיינמאָל האָט רחל-לאה נישט אַזאַ דרך-ארץ פארן מאַן, וי ווען ער זיצט איבער זיין ספרים-שענקל. עס דאַכט זיך איר אויס, אַן ער טוט דענסטמאָל אַ הייליקע אַרבעט, אין וועלכער זי טאָר. אים נישט שטערן. איר שבת איז אָבער ביי איר טייער, און די פיש זענען אויך אַ שאָד. ‏

--- שלמח-לעבן, די פיש שטייען אויפן טיש. די קינדער װאַרטן

וו אַ ר ש ע 1

שוין. איך האָב דיר אָנגעגאָסן װאָרים װאַסער אין דער ואַש-שיסל: גיי, ואש זיך אָפּ, --- זאָנט זי צו אים אין אַזאַ ווייכן טאָן, װאָס נאָר זי קאָן פון זיך אַרױיסברעננען.

אָפּנעװאַשן פון זיך די זאָרג און די אַרבעט פון דער ואָך, איבער- געטון די פרישע וועש, ביי וועלכע רחל-לאה האָט די דאָנערשטיקע נאַכט ביים מילך-שיין פאַרבראַכט זיי אױסצופאַריכטן, פילט זיך דער לערער נאָך מער שבתדיק. עס גלוסט זיך אים כאָטש זמירות זינגען. אין אַזעלי בע אַוונטן האָט ער שטאַרק ליב חויך פאָרצולעזן פאַר דער משפּחה פּאֶעזיע פון מיצקעוויטשן, סלאָװאַצקין. לעצטנס אויך אַמאָל פון אַ יידישן שריו- בער: פּרץ, ביאַליק, װאָס ער זעצט-איבער פון העברעאיש אָדער לייענט פּראָסט יידיש און דערביי, פאַרשטײיט זיך, פאַרפעלט ער נישט צו געבן זיינע איינענע קאַמענטאַרן.

די משפּחה זיצט שוין אַרום דעם װייס-באַדעקטן טיש. אַלע זענען זיי פריער דורכגעגאננען רחל-לאהט ואַשישיסל לכבוד שבת. די מיידלעך --- אָפּנעצװאַנן די קעפּ, --- װאָס עס איז שוין אַ פעסטנעשטעלטער מנהג יעדן פרייטיק. דאָס מאָל איז אויך פארבעטן מירקין צו די פיש. דער ;זשאַכלינער" האָט פיינט די שבתדיקע צערעמאָניעס, װאָס דער פערער פירט-איין, ער רופט עס אָן רעאַקציע, קליינבירגערלעכקייט. , מיר קעמפן נאָר מיט פרעמדן פאַנאַטיזם --- פון איינענעם האַלטן מיר", -- װאַרפט ער פאָר דעם לערער. ער זאָגט זיך אָפּ בייצווווינען די שבתדיקע צערע- מאָניע, כאָטש ער קומט אַרײן נאָך די פיש, צוזאַמען מיט דער ,כאַי ליאַסטרע".

רי , כאַליאַסטרע?" באַשטייט פון אינטעליגענטע יננעלייט, װאָס זאַמלען זיך אַרום דעם לערער. מייסטנס זענען דאָס אַזעלכע, װאָס זענען אַנטלאָפן בחורווייז פון בית-המדרש; אַנדערע האָבן איבערגעלאָזט ענן- נות אינדערחיים און געקומען אין דער גרויסער שטאָט אַריין און האָבן מיט דער הילף פון לערער הורוויץ, מער אָבער נאָך מיט דער הילף פון רח?-לאה, דערשפֿאָנן זיך צו עפּעס. טייל פון זיי האָבן אױסגעהאַלטן עק- זאַמענס און זענען געװאָרן אַליין הויזדלערער, אָדער נעלערנט אין פַאֲַרי שידענע חררים-מתוקנים, װאָס האָבן זיך דענסטמאָל געבילדעט. אַנדערע זענען גענאַננען ווייטער,. מוטשענדיק זיך, האָבן זיי זיך צונענרייט צו עפּעס העכערס, די מיינסטע אָבער פון זיי זענען ערנעץ שטעסך-געבליבן,

98 של ו ם אַ ש

וי דער , זשאַכלינער" און אַנדערע, אַריינגעצױיגן געװאָרן אין פּאַרטײען, אין פּאָליטישן קאַמף, צו װאָס זיי האָבן געשאַנקען זייער קאָריערע און זייער לעבן. דער לערער הורוויץ האָט פון תמיד אָן נישט איבריק גערן געהאַט דעם פּאָליטישן קאַמף, און זייט זיין זונס אַרעסט, האָט ער אים באַטראַכט וי אַ צעשטערטער און פאַרניכטער פונעם מענטשלעכן אידעאַפ פוז בילדונג. נישט קוקנדיק אויף דעם גאַנצן אידעאַליזם און פּערזענלעכע אָפּפערונג פאַרן מענטשלעכן וווילזיין, װאָס דער פּאָליטישער קאַמף האָט מיט זיך געבראַכט, האָט אָבער לערער הורוויץ געטראַכט, אַז די איינצי- קע באַפרייאונג פון דער מענטשהייט קאָן סומען נישט דורך קאַמף, נאָר דורך בילדונג. ווען דער מענטשלעכער שכל? װעט וערן אויסגעשלייפט, וועט ממילא אַלעס שלעכטעס פון זיך אַליין אַנטרינען. דער רעטער פון דער מענטשחייט איז די וויסנשאַפט. דערפאר באַדאַרף זיך יעדערער איר ווידמען. ,נישט קיין סיסטעמען זענען נוט אָדער שלעכט, -- פלענט ער זאָגן, -- נאָר מענטשן, און אַזאַ זאַך וי ,נוט" אָדער , שלעכט" איז נישטאָ. עס איז דאָ וויסן און אומוויסן. יעדער וויסנדער מענטש איז ממילא שוין דורך דעם אַליין אַ נאָבעלער מענטש. ער קאָן אַמאָל טון שלעכטס אויס נויטווענדיקייט, אָבער קיינמאָל נישט אויס שלעכטקייט. פאַרשטייט זיך, אַז ער האָט נישט געהאַט די קלענסטע ידיעה וועגן דעם, װאָס עס קומט-פאָר צװוישן זיינע איינענע משפּחה-מיטנלידער מיט זיין ווייב אין דער שפּיץ.

אין די פרייטיקדיקע אַווּנטן האָט ער נישט צונעלאָזט צו קיין פֹּאַ- ליטישער דיסקוסטיע. זיי זענען געווען רעזערווירט פאַר ,זמירות" זאָגן, וי זיין ווייב רחל-לאה האָט אָנגערופן די דעקלאַמאַציעס און די פאָר- לעזוננען פון פּאָעזיע און שיינער ליטעראטור, װאָס דער לערער פלענט נערן האָבן אין די אַוונטן פאָרצולעזן פאַר זיינע משפּחה-מיטגלידער און פריינט. די פרייטיקדיקע אַוונטן זענען דורכדעם ביים לערער הורוויץ פאַרװאַנדלט געװאָרן אין ריכטיקע פאַמיליע-אָוונטן, ווו די חיימלאָזע יונ- נעלייט האָבן איין אֶַװונט אין דער ואָך פארבראַכט אין א פאַמיליען- אַטמאָספערע, אין אַ װאַרימער היים. נאָך אַלעמען זענען אַלע, װאָס זע- ‏ נען זיך דֹאָ צוזאַמענגעקומען, געווען פאַרבונדן צווישן זיך דורך איין גור?, וי אין איין משפּחה-נעפיל. און אַלעמען האָט עס נעצוינן צו דער שטוב, אין וועלכער זיי האָבן גענאָסן דאָס ערשטע לעפל זופּ און דער"

וו טע ר ש ע 99 הערט דאָס ערשטע מענטשלעכע װאָרט, ווען זיי האָבן געשטעלט זייערע טריט אין דער גרויסער פרעמדער שטאָט,,, יו

שוין גיים עסן האָט דער לערער החורוויץ גרויס חשק געהאט פאָר- צולעזן פאר זיינע שטוב-מענטשן צום הונדערטן מאָל די גרויסע אימפּראָ- וויזאַציע פון מיצקעוויטשעס ,דזשאַדי", װאָס ער פלענט עס טון יעדעס מאָל, ווען ער האָט נעפילט א באַזונדערע עלית נשמה. דאָס ביכ? אין פאַרווערט געווען אין די צאַרישע צייטן אין קאַנגרעס-פּױלן. עס האָט זיך ביי אים אויפנעהאַלטן, מיט נאָך אַנדערע אַזעלכע ביכלעך וי , קאָנראַף" פון מיצקעוויטשן, , ליסטאָפּאַדאָװוע נאַכט? פון װיטפּיאַנסקין, װאָס באַ- וויינען די פּוילישע טראַנעדיע און וועקן די פּוילישע , טאַט", -- בחדרו- חדרים, אין די טיפסטע פאַרבאָרגענישן. א פרומער ייר היט נישט אִמֿ מיט אַזא יראת-הכבוד א ספר-תורח, וי דער לערער האָט אָפּנעהיט די ביכלעך, װאָס זענען געווען נעדרוקט אויף ביבולע און אַרייננעגנבעט קיין פּױילן. פון זיי פלענט ער שעפּן באנייסטערונג, מוט און גלויבן אין שווערע מינוטן, און פון זיי פלענט ער פאָרלעזן זיין משפּחח אין די יום-טובדיקע נעכט, אין די דערהויבנסטע מאָמענטן. ער האָט אָבער אַביס? זיך גע- פילט אומבאַקוועם פאַר דעם פרעמדן יונננמאן, װאָס איו נעזעסן בײים טיש, און פאַרשטייט נישט קיין פּוױליש. אָבער צום סוף אין זיין חשק צום פאָרלעזן אַזױ געשטינן, אַז נישט קוקנדיק אויף זיין נעפי? פאַר גאַסט- פריינטלעכקייט, האָט ער אַרױסגענומען דאָס ביכל, ואָס ער האָט שוין געהאט אָננענרייט אין זיין טאַש. איבריקנס איז דאָס געווען די איינצי- קע געלעננהייט פאָרצולעזן פוֹן ,דזשאַדי" פאַר זיין משפּחח ביים טיש. די , כאַליאַסטרע? האָט שוין געזונגען אנדערע לידער...

ער האָט אַרויסנענומען דאָס ביכ? אוֹן אָנגעהויבן טאָרצולעזן. צו" ערשט שטיל, שטיל, דערנאָך װאָס אַמאָל שטאַרקער, מיט אַ שטימע, אין וועלכער עס האָט זיך געהערט טרערן:

,...גאָט, גאַנץ פּוילן, דאָס יונגע

איבערגעגעבן אין די הענט פון הורדוס!

װאָס זע איך? -- לאַנגע ווייסע וועגן, פארקרייצטע לויפן

לאַננע וועגן, נישט דערזעענע, דורך מדבריות, דורך שנייען.

אַלץ ציט צום צפון. דאָרט --- דאָרט אין ווייטע לענדער

100 ש 5 ו ם אַ ש

פליסן וי טייכן,

פּליסן וועגן גלייך צו דעם אייזערנעם מויער,

וי שטראָמען, װאָס פאַלן פון שטיינער אין אָפּנרונטן --- דאָרט, צום אױסגאַנג צום ים, זע, זע, איבער די וועגן לויפן מחנות פורן, וי װאָלקנם, געיאָגטע פון ווינט.

אַלץ דאָרם --- אין איין זייט,

אַך, גאָט? דאָס זענען אונדזערע קינדער,

דאָרט, אויפן צפון, גאָט, גאָט ---

צי דאָס זאָל זייער גורל זיין? פאַרטריבענע

וועסטו זיי לאָזן אַלע אונטערגיין יונג ---

אונדזערע דורות פאַרמיליקן ביז צום ענד!"

ער האָט אויפנעהערט צו לעזן. עס האָט אים עפּעם געשטיקט און נישט געװאָלט זיך אַרױסנעבן פֿאַר אַ פרעמדן, האָט ער זיך אָנגערופן צו מירקינען אין אַ שפּאַס;

--- דאָס מיינט מען דאָס לאַנד, פוֹן װאַנען איר קומט, --- פּאַניע מירקין, --- סיביר.

מירקין איז רויט געװאָרן, געפונען זיך שולדיק, כאָטש פאַר רוס- לאַנדס מעשים, --- מיט אַזאַ טאָן און שטאָך-אָנצוהערעניש זענען דעם לערערס ווערטער געזאָגט געװאָרן.

-- אָבער, שלמה, הער מירקין טאַרשטייט דאָך נישט קיין פּויליש, --- װוי?ל רחל-לאה נוט מאַכן איר מאַנס אָנצוהערעניש.

--- יאָ, איך פאַרשטיי. כאָטש נישט יעדעס װאָרט.

--- פון װאַנען?

--- אַזױ וי כ'בין נאָר געקומען קיין פּולן, האָב איך געפונען מיין פליכט צו לערנען זיך די פּוילישע שפּראַך.

--- דאָס איז ריכטיק, -- אַנדערע טוען עס ליידער נישט, העלפן צו אונדזערע שונאים, -- זאָנט דער לערער.

מירקין איז דורך דעם, װאָס ער לערנט זיך פּוליש, דערהויבן גע- װאָרן אין לערערס אויגן. װוי אַ מיסיאָנער, װאָס וויל געווינען א נשמה פאַר זיין גלויבן, אַזױ האָט דער לערער מיט אַמאָל נענעבן זיך א נעם צו מירקינען, אויפצוקלערן אים, און געבן אים צו פאַרשטיין וועגן װאָס

זו אַ ר ש ע 101

עס האַנדלט זיך. מיט אַ באַגייסטערוננ, װאָס ווייזט אַרױס פיזיש פאַר- געניגן, האָט דער לערער פנאנדערנעװויקלט פֿאַר סירקינען די נאַנצע טראַנעדיע פון דער פּוילישער נאַציע. דעם קאַמף פאַר פרייהייט פון די ,זעכציקער" --- דעם גור? פון די אויפשטאנדלער, זייער פאַרשיקונג אין סיביר, די באַדייטונג פון מיצקעוויטשעט ווערטער אוֹן דאָס װאָס מיר- קין איז אַ נייער מענטש, אין פאַר דעם לערער געווען 8 גינסטיקער באָדן איבערצוחזרן זיינע געפילן ווענן פּױלנס טראַנעדיע, ווענן איר גיר? און ווענן אירע האָפנונגען.

די קינדער, װאָס האָבן שוין געהערט די ווערטער צענדליקער מאָל, זענען אומנעדולדיק געװאָרן, מיען זיך איינצוזיצן אויף די ערטער, װאָס זיי טוען עס מיט אָנגעשטרעננטקייט, נאָר פאַר מורא און אַכטנג צום טאַטן. און דענסטמאָל, ווען דער טאַטע איז אין מיטן בעסטן פלאַם וועגן דעם אידעאַל פון די פאַרטריבענע, װאָס האָבן געבראַכט דעם ורעסטן קרבן פאַרן פאָטערלאַנד און , גערויטלט מיט זייער בלוט די ווייסע שנייען פון סיביר", -- דופט זיך אָן דער גימנאזיע-תלמיד אין דער שטי? צו זיין מוטער אין װוייקל;

--- וואָס פאַרדרייט ער דאָרט אַ קאָפּ סיט אידעאליזם? די , פאָװ- פטאַנצעס" זענען דערנאָך געװאָרן קאַפּיטאליסטן, פאַרכאַפּט דאָס רייכ- קיים פון סיבירישע גרובנס און עקספּלואטירט דעם סיבירישן פּראָלע- טאַריאַט..,

--- וועסט שווייגן? -- האָט די מאַמע גענעבן א ברום-אונטער צו אים, -- ער וועט דאָך דערהערן,

דערוויי? איז דער טאַטע אַרייננעקומען אין דער העכסטער באַנײס- טערונג. ער האָט שוין קיינעם נישט נעזען, נאָר זאַכאָרין, אין וועלכן ער האָט געװאָלט מיט איינמאָל זיין פּוילישקייט אריינגיסן, און צורוקנ- דיק זאכאָריס שטול צו זיינעם, האָט ער אים פאַרגעלייענט פון דער אימ- פּראַװויזאציע פון , דזשאַדי", דערביי האָט ער אויפנעהויבן זיין שטימע אויף דער העכסטער אָקטאַװע און ער האָט נערעדט מיט באַגייסטערטע אוינן, װי ער װאָלט געװאָלט פון יעדן אַרױסנעזאַנטן ואָרט אויסנא:ן דעם גאַנצן טעם און מיין דערפון:

--- הערט דאָס, פּאַניע מירקין, הערט דאָס (אין דער לערער הוסט זיך צוערשט אוים).

102 ש ל' ו ם אַ ש

,.איצט האָב איך מיין נשמה אין מיין פאָטערלאַנד פאַרלייבט.

מיטן לייב האָב איך די נשמה פאַרצערט.

איך און דאָס פאַָטערלאַנד זענען איינם,

איך רוף מיך מיליאָן, ווייל פאר מיליאַנען

לעב איך אין וויימיק, יסורים.

איך קוק אויף דעם אָרימען פאַטערלאַנד,

וי א זון, װאָס קוקט אויפן פּאַָטער, וועלכער איז געפאַנגען

אין א ראָד.

איך פיל די נאַנצע ליידן פון פאָלק, אַזױ וי א מוטער, װאָם פילט אין איר לייב די ווייטיקן פון איר פרוכט,

לייד איך און ווער ווילד פאַר שמערץ...*

ער האָט אויפנעהערט צו לעזן און אָנגעלענט זיין קאָפּ אויף זיינע הענט, פאַרמאַכט די אוינן און ערנעץ-ווו אַועקנעשווומען אין אַן אַנדער, אין אַ גייסטיק פאַטערלאַנד...

דער גימנאַזיע-תלמיד האָט דערווייל גענעבן א ברום אונטערן טיש:

--- איך װאָלְט געװאָלט וויסן, אויב דאָס פאַטערלאַנד װועט מיר אַ פּאַר הויזן נעבן, ווען איך על עס באַדאַרפן.

--- דוֹ באַדאַרפסט עס שוין, -- האָט אים די שוועסטער צונגעװואָרפן.

--- דאָס פאַטערלאַנד אָנערקענט נאָר די קינדער, װאָס האָבן דיקע בייכלעך, -- ברומט דער נימנאַזיע-בחור,

--- וועסט נישט אויפהערן? -- האָט די מאַמע אים צונעשריגן, --

דער טאַטע זינגט דאָך , זמירות".

אָלן 1ט

כאַלד האָט מען נעקלוננען אין דער טיר, און עס איז אַריינגעקומען מיט אַ ברייטן נוט-שבת זלמן קענינשטיין, דעם לערער הודוויצעס יוגנט- פריינט און זיין בעפטער קאַמעראַד.

כאָטש דער לערער הורוויץ איז געווען א פאַרברענטער קעגנער פון ציון, און יעדעס גוט װאָרט פאַר ארץזישראל האָט אים ממש אַרױסגע- בראַכט פון געדולד, האָט ער פונדעסטווענן נישט געקאַנט לעבן אָן זיין אַלטן גוטן פריינט קענינשטיין, יוועלכער איז, פּונקט דער היפּוך פון אים,

8

דו אַ ר ש ע 103

דווקא געווען אַ פאַרברענטער חובב-ציון פון אַמאָליקע יאָרן און אַן אי- בערגענעבענער פלאמענדיקער ציוניסט פון היינט. זייער צוזאמענטרעפן האָט שטענדיק געמוזט אַרוסרופן כמעט אַ קאַטאַסטראָפע, מ'האָט זיך געהאַלטן אין איין אַרומקריגן, אין איין אַרומשלאָגן זיך מיט אַרגומענטן פאַר און קעגן. יעדעס צוזאַמענקומען האָט זיך געענדיקט באַלד מיט אַ פּערזענלעכער באַלידיקונג, נאָר צוזאַמענטרעפן האָט מען זיך געמוזט, געכטן אין מען זיך צעגאַנגען אויף מעטער-שטעך, און היינט אין מען שוין גענאַנגען איינער צום אַנדערן באָרנן אַ בוך, אויפקלערן איינער דעם אַנדערן אַ שטיקל האַרבן פילאָזאָפּישן ענין, אַרומרעדן יידישע געשיכטע, אַמאָל זיך שפּאַרן איבער אַ שטיקל , אבן עזרא", אָדער אויסרעדן זיך די הערצער און אַנדערציילן זיך פון די נויטן, װאָס האָבן געדריקט; באָרגן איינער פון אַנדערן דאָס גויטיקסטע, װאָס מ'באַדאַרף, אָדער זיך מישב זיין מיט אַן עצח,

זייער פריינטשאַפט איז געווען רירנדיק: דאַ האָט מען זיך צעקרינט און אָנגערופן אייגער דעם צווייטן מיט די ביטערסטע נעמען, מיט קולות, װאָס זענען אַרױפגענאַנגען אין הימל אַרין. און קוים האָט זלמן פאַר- לאָזט די טיר מיט א קלאַפּ, האָט זיך דער לערער אָנגערופן צו דעם ווייב:

--- רחל-לאה, זלמן נעפעלט מיר נישט היינט: האָסטו נעזען װוי ער זעט שלעכט אויס? װאָס טוט מען? -- שאָקלט דער לערער מיטן קאָפּ מיט ווייטיק,

-- אַז איר עסט איינער דעם אַנדערן די לעבער, אין א ווונדער? --- זאָנט דאָס ווייב.

נישט נאָר מ'האָט זיך געטיילט מיט די לעצטע גראָשנס, נאָר מיט די ספרים, װאָס זענען ביי ביידע טייערער וי דאָס לעבן. אױף יום-טוב האָט איינער דעם אַנדערן געבראַכט אַ ספר? אַ מתנח. אין רואיקע מי- נוטן, ווען דאָס , ציוניסטישע משוגעת?" האָט זיי אָפּגעלאָזט (װוי רחל-לאה האָט אָנגערופן זייערע חלוקי-דעות), זענען זיי געזעסן איינער נעבן דעם אַנדערן און דורכגערעדט זיך מכוח זייערע משפּחות, וועגן פּרנסה, וועגן טאָג-טעגלעכע ליידן און פריידן. זיי האָבן זיך מיט אַלֶעם געמוזט טיילן. און קוים אי וועמען חלילה עפּעס װאָס נאָר געווען, האָט מען זיך נאָך דער ערשטער הילף געװוענדט צום פריינט. פאַרן פריינט האָט מען פאַר-

104 ש לום אַש

טרויט זיך דאָס, װאָס מ'האָט פאַר דעם איינענעם ווייב נישט געװאלט אױסזאָגן,

--- גוט-שבת, -- הערט זיך אַ ברייט קול, װאָס קומט-אַרױס פון נישט קיין גאַנץ געזונטע לוננען, װאָס מ'דערקענט באַלד אין הוילן קלאַננג, און פאָרן טיש בלייבט שטיין אַ הויכער מיטל-יעריקער ייד מיט אַ שוארץ באַװוייסט בערד?, איינגעהויקערט אביסל, ואס מ'זעט, אַז ס'איז אים געקומען פון זיין שטענדיקן זיצן איבערן טיש. זיין הויכער רוקן, וועל- כער האָט זיך נישט אויף װאָס אָנצושפּאַרן, בייגט זיך איין וי אַ שטרוי- זאַנג. צוויי רויטע , רויזן"-פלעקן בליען אויף זיינע באַקן, און עס קוקן- אַרויס דורך דער דינער הויט די קין-באַקן-ביינער פון פּנים. דאָס בערדל זיצט אַן איינגעפאַלנס און בילדעט א בדיק איבער די צוויי האַלדזדלעכער, װאָס דריקן זיך איין אונטער זיין נאָרגל.

--- װאָס הערט מען עפּעס גייעס, זלמן? -- פרענט דער לערער,

-- איך האָב עפּעס פאַר דיר, שלמה, װועסט עס זען, װעסטי זיך אויך פרייען.

--קודם-נל באַקענט אייך, זלמן. דאָס איז הער מירקין פון פּע- טערבורג, --- זאָנט רחל-לאה,

--- אָ, דאָס איז דער יונגערמאַן, וועגן וועלכן דו האָסט דערציילט, רח?-לאה? -- נישט נאָר צווישן זיך, נאָר מיט די ווייבער זענען זיי אויך געווען אויף , דו".

--- זייער אָנגענעם, -- ציט ער אויס אַ דינע ביינערדיקע האַנט פון אַזא אומנאטירלעכער לענג, אַז עס שרעקט. אָפּנעפּטרט זיך, זענען שוין ביידע פריינט צוזאמען, און זלמן נעמט אַרויס פון בוזעם-טאַש אַן אויס- שניט פון אַ העברעאישער צייטונג פון ארץדישרא? און שטעקט זי אַרונ- טער אונטער דער נאָז מיט די װערטער:

-- נאַ, לעז עס, און ווער... --- זאָנט ער מיט אי טריאומפירנדיק ליכט, װאָס לייכט-אַרױס פון זיינע באַלעבטע אויגן.

הורוויץ זעצט-אַרױף די ברילן און לעזט דעם אויסשניט פון דער העברעאישער צייטונג, צוערשט אויף העברעאיש פאַר זיך, דערנאָך זעצט ער דאָס איבער אויף יידיש מיט אַ שפּאַטישקײט, װאָס מאַכט פריילעך זיין פּנים, פאַר די שטוב-מענטשן.

--- הערט, הערט די גרויסע נייעס: ;,אין דאָרֹ חדרה האָבן זיך אִפּי

ײװ אַ רש ע 105

געקעלבט צוויי קי, האָט מען איין קעלב? גערופן ,השחורה" (די שװאַר- צע), און דאָס צווייטע האָט מען אַ נאָמען נעגעבן ,חנאוה" (די שיינע). שרייבט מען דערפון אין דער צייטונג.

--- דאָ גייט נישט וועגן די קעלבלעך, דאָ גייט וועגן די נעמען, -- רומט-אויס מיט פוייד זלמן. --- איינס הייסט , חשחורה" און דאָס צוויי" טע הייסט , הנאוה", פארשטייסט. עס איז דאָך צוקער-זיס.

דער פערער הורוויץ איז געשטאַנען און געקוקט פאַרקאַסטיש אויף זיין פריינט און געשאָקלט צו אים מיטן קאָפּ מיט באַדױערן:

--- זלמן, זלמן, אַזאַ אַלטער ייד און מאַכט זיך צום נאַר, אַז אין ארץ-ישרא? האָבן זיך אָפּנעקעלבט צוויי קי, דאַרף כל-ישראל וויסן דער- פֿון. וויפי? קי קעלבן זיך אִפּ א נאַכט אין פּױלן?

-- אָבער ,חשחורה" ,והנאוה" --- דו פאַרשטייסט? עס איז דאָך שיר השירים, עס איז דאָך ביב?, עס איז דאָך ישעיחו הנביאס צייטן..

-- װאָס מיינט איר טאַקע, אַז עס קעלבט זיך אִפּ אַ קו אין ארץ"- ישראל, באַדאַרף מען טאַקע ווענן דעם שרייבן אין די צייטונגען. עס אין טאַקע אַ וויכטיקע געשעעניש, אַז אין ארץדישרא? קאָן זיך קעלבן אַ קו, --- זאָנט דער , זשאכלינער", װאָס איז אַריינגעקומען פון דער צווייטער שטוב.

--- אַהא, דער איז שוין דֹא, --- זאָגט קענינשטיין. --- און איך זאָג אייך, אז אַ קו קעלבט זיך אִפּ איז ארץדישראל האָט עס אַ באַדייטונג פאַרן נאַנצן מלל-ישראל, יעדעם קעל5בל אין ארץ-ישראל טראָנט אין זיך פיל מטר ווערט פאַרן קיום פון יידישן פאָלק, װי א סך יידן דאָ אין גלוֹת, -- זאָנט זכמן מיט אַ ברען, פון וועלכן די רויטע פלעקן אויפן פּנים צעהיצן זיך נאָך מער,

--- הייסט עס, ווילסט דערמיט זאָנן, אַז אַ קעלב? אין ארץ-ישראל האָט פיל מער חשיכות וי אַ ייד אין נלות. נא, זעסט, דאָס זענען די ציו" ניסטז, -- שרייט-אויס דער לערער,

--- אַהאָ, אחא, עס הייבט זיך שוין אָן,. אפשר װעט מען רעדן אַביסל רואיקער, --- דערמאנט דאָס ווייב.

--- נישט אלע יידן, פאַרשטײיט זיך, --- קילט דאָס פייער זלמן, -- נאָר פאַר אַזטלכע יידן וי ער, -- ווייזט ער אויפן ,זשאכלינער", -- האָט עס געוויס א נרעסערע באדייטונג.

106 ש לום אש

-- נא, דאָ האָסטו איינעם פון דיינע, --- ווייזט דער לערער אוים מירקינען צו זלמנען, וועלכער האָט זיך באַרואיקט דורך דעם, װאָס ער האָט געװאָרפן דאָס פּעקל אויפן ,זשאכלינער", וועלכער איז געווען אין דעם הויז דאָס ,כפּרה-הינדל? פאַר אַלע זינד. --- ער װוי? אויך אַראָפ- פאָרן קיין ארץדישראל און האַקן די שטיינער, ואָרים עפּעס אַנדערש װאַקסט נישט דאָרט.

--- שרעקט אייך נישט פאַר זיי, --- זאָגט זלמן, אַרױפּלײגנדיק זיין לאַנגע האַנט אויף זאַכאַרין, וי קאַמעראַדן, שוין צוגעבנדיק אים מוט, -- און איך זאָג דיר, אַז איר װועט נאָך אַלע קומען צו גיין צו די שטיינער. דאָס איז דאָס איינציקע אָרט, װאָס מיר פאַרמאָגן אויף גאָטס ערד. מיך האָבן נישט מער, נאָר די שטיינער. און דו וועסט קומען, און זיי װעלן קומען, --- ווייזט ער אויפן , זשאַכלינער".

--- מיר וועלן שוין לאָזן די שטיינער פאַר דיר, זלמן. מיר וועלן דיר

אֶפּשרײיבן אונדזער חלק אויך --- זאָנט דער לערער,

| -- השחורה והנאוה, --- רעדט זלמן פאַר זיך און מאַכט זיך נישט הערנדיק, װאָס יעגע זאָגן, און נאָנט די ווערטער מיט ליבע צווישן זיינע ליפּן,

--- דאָס דאַרפּ מען, ברודער, פילן, --- ווענדעט ער זיך צום , זשאַכ- לינער", -- כדי צו פאַרשטיין װאָס דאָס מיינט השחורח והנאוח.

--- יא, יאָ. שװואַרץ בין איך, אָבער מיאוס, --- קרימט אים נאָך דער , זשאַכלינער? אין א חדרדיקן שיר השירים.

דערווייל האָט זיך אָנגעהויבן צונויפצוקומען די , כאַליאַסטרע". פון ;בית-המדרש"? איז אַריינגעקומען אַ יוננערמאַן, וועלכן די שטוב-מע:- טשן האָבן גערופן איטשעלע. געאַרבעט א נאַנצע װאָך, דערפאַר האָט מען אים ביז איצט נישט נעזען. ער איז געווען דער צווייטער סוב-לאָקאַטאָר, װאָס האָט באַװױינט, צוזאַמען מיטן , זשאַכלינער", דאָס , בלינדע" שטיבפ ביים לערער.

דאָס איטשעלע איז שוין אויסגעווען א וועלט. שטודירט אין דער שווייץ, אין בעלגיע, אין פראַנקרייך און אויסנעפונען, אַז אלץ אין ב5א= טע. איז צוריקנעקומען קיין װאַרשע און געװאָרן אַ געווענלעכער איינ- בינדער, אַ מלאכה, װאָס ער האָט זיך מיטנעבראַכט פון אױיסלאַנד. מיט דעם, װאָס ער איז געװאָרן אַ געווענלעכער בעל-מלאכה, האָט ער באַװיזן

וו א ר ש ע 107

אַ גרויס בריהשאַפט. דאָס גאַנצע יידישע פאָלק דאַרף אים דערפאַר זיין דאַנקבאַר,. ער האָט זיך גענומען דאָס רעכט יעדן איינעם צו זאָנן, װאָס ער דענקט וועגן אים ביי דער ערשטער באַנענעניש, יעדן איינעם שיקן אין אַ ווערקשטעל, און ביי יעדן צווייטן װאָרט לאָזן צווויסן מיט װאָס ער באַשעפטיקט זיך --- ,איך בין טאַקע נאָרנישט מער נאָר אַ געווענלע- כער אַרבעטער?. דערביי פלענט ער דאָס זאָנן אין אַזאַ טאָן, װוי מען װאָלט אים דערפאַר געדאַרפט געבן אַ קניפ אין בעקל. ער האָט אַמאָל גע- האָט גרויסע אַמביציעס, דאָס איטשעלע. ער האָט זיי נישט נעקאַנט אויס- פירן דערפאר, ווייל ער איז געווען צו יונג שוין א באַװייכטער און באַ- קינדלטער, ער איז אַרומגענאַנגען אין איין באַדױערן, װאָס מען האָט אים צו פרי אָננעטון א כאָמוט אויפן האַלדז. , ווען איך װאָלט נישט נע- חאַט קיין ווייב מיט קינדער, װאָלט איך דאָך שוין היינט א דאָקטאָר געווען", פלענט ער זיך אָפּט בארימען. מיט איטשעלען איז אַרייננעקו- מען אַ חסידישער יוננערמאַן, אָננעטון אין א צעריסענער, האלכב-זיידע- נער קאָפּאָטע אוֹן נישט געװאָלט אויסטון דאָס סאמעטענע היטל. געוען אַ פרומער חסידישער ארבעטער. אַ ואַנצע ואָך פארבראכט אין אַ פאַר- שמינוועבט טריקאָטן-פאַבריקל? ביי , בערל פאַבריקאנט? אויפן זעלבן הויף, ווו פרוי חורוויץ וווינט. ער האָט זיך לעצטנס אָנגעהויבן צוֹ רייבן צווישן די , אחדות-לייט". די אמונח אין זיין רבין האָט אָנגעהויבן צו וואקלען, האָבן אים חברח געװאָלט איבערקערן, אפּרייסן אים פון רבין און מאַכן פון אים אַן , אויפנעקלערטן". אַ לאַננע צייט האָט דער יונגער- מאַן זיך נישט נעלאָזט פארפירן, נעקעמפט קענן זיי, כאָטש זינט ער איז נטװאָרן אַן אַרבעטער, האָט די אומנערעכטיקייט, אין וועלכער ער האָט געלעבט, צעפירט דעם פונדאמענט, אויף וועלכן ער איז נגעשטאנען ער האָט זיך צונעקוקט צו זיינע ברידער, חפידישע אַרבעטער, צו זייער 5עבז, צו זיין איינן לעבן און געזוכט דעם תירוץ אויף דער אלטער פראַנע פון צדיק און רשע. ער האָט געזוכט אַן אַנדערן גלויבן. אפשר ביי זיי... או- טשעלע האָט אים שוין אַרױפנעבראכט אַ פַּאַר מאָל צום לערער אין די פרייטיקדיקע אֶװונטן. דער יונגערמאַן האָט זיך צונעהערט צו די , תורות" פון זיינע נייע רביים. ער האָט געװאָלט זיך אַראָפּרעדן פאַרן לערער, װועל- כן ער האָט געהאַלטן פֿאַר אַ נייעם רבין, און נישט געואנט זיך, איז ער אַרומגענאַנגען אַ בלאַנדזשענדיקער און צונעהערט זיך צו די געשפּרעכן

108 ,. ש לום אש

און געטראַכט ביי זיך: , עפּעס פעלט דאָך ביי זײי; עס איז נישט וי ביים רבין, עס פעלט שמחה. אַפּנים זיי האָבן קיין אמונה נישט ."

עס איז אויך אַראָפּנעקומען פון דער הויך, פון פּאַן קװיאַטקאָווסקים וווינונג, דער יוננערמאַן, װאָס הייסט גדליה --- דער, פאַר וועלכן רחל- לאה איז אַרומגעלאָפן איינשאַפן אַ קװאַרטיר. עס אין אים שוין באלד נישט געווען צו דערקענען. די באָרד און פּיאות שוין פאַרלוירן, די לאַנגע קאַפּאָטע אונטערגעחאַקט און צוגעשניטן וי אַ ,פּרינץ אַלבערט". זיין לאַנגער האַלדז איז נאָך לענגער געװאָרן און אַרױסנעװיזן א קראָק, װאָס האָט געשראָקן. דער לערער החורוויץ האָט איצט נעהאַלטן פון אים אי וועלט. נאָכדעם, וי דער יוננערמאן האָט אים פאָרגעלעזן פון זיין שרייבעכץ, האָט אים דער לערער זייער מקרב געווען, און יעדן אַװונט אָפּנעשפּאָרט א האַלבע שעח פון זיין צייט און געלייענט מיט דעם יונגנמאַן די פּוילישע קלאַסיקער, װואָס ער האָט פאַרטייטשט יעדעס װאָרט און אויסגערעדט, אַזױ וי עס װאָלט זיך געווען געהאַנדלט ווענן רש"י אָדער אַ שטיק? גמרא, איז רחל-לאה נאָך מער שטאַלצער געװאָרן אויף אים. דער יונגערמאַן אין איבערהויפּט נעבוירן נעװואָרן אין א זיידן העמדל, טרפה נליק געהטט. נישט נאָר האָט ער באַקומען ביים פּאַליאַק פּאַן קװיאטלאָווסקין אַן אומ- זיסטע קווארטיר, נאָר חזיר צו פרעסן איבערן מויל. די נובערנאַנטקע, די שטילע פּאַני אַטאַניא, האָט אין אים אַרײננעשטטפּט טרפות, ווימי? עס האָט זיך נאָר געלאָזט, מיט דער שטילער האָפענונג, טאָמער װעט זיך דער כחור? שמדן. דער בחור נדליה האָט אָבער נישט געקאַנט פארטראָנן דאָס טרפהנע און פלענט יעדעס מאָל נאָכן עסן אַראָפּניין אויף די טרעפּ און עס אָפּנעבן, --- אױסגענאַננען נאָך אַ לעפל היימישן באָרשט, װאָס ער פלענט זיך דערכאַפּן דאָס האַרץ ביי רחל-לאהן.

די שטוב ביים לעדער חורוויץ איז באַלד פאַרװאַנדלט נעװאָרן איי אַ בית-המדרש. אַלע האָבן דיסקוטירט, גערעדט צוזאַמען און נעמאַכט מיט די הענט. עס האָבן, זעט זיך אויס, געהערשט צוויי גרופּעס: איינע פון לערער הורוויץ מיט זיין פריינט קענינשטיין, וועלכע, וי זיי זענען נישט געווען צעטיילט צוליב ארץ-ישראל, זענען אָבער נגעווען פאַראייניקט וֹאִם שייך דער , השכלה". זיי האָבן זיך נאָך געהאַלטן שטאָל און אייזן ביי דער ציװויליזאַציע און פּראַנדעס, נעשעצט בילדוננ העכער איבער אַלע ערדישע און הימלישע נליקן. און די צווייטע גרופּע, די נייע, װאָס איך

זו אַ ר ש ע 109

אַנטשטאַנען לעצטגס, דאָס איז געווען דעם ,זשאַכלינערס? סים דעם יונגנמאַן, װאָס מ'האָט גערופן איטשעלע, וועלכע האָבן געפּרײידיקט אַר- בעט. די צוויי גרופּעס האָבן האַרטנעקיק נעקעמפט וענן די נייע נשמות, װואָט זענען אַריינגעפאַלן פון דער פּראָווינץ אין דער גרויסער שטאָט. די אַלטע האָבן זיי געשלעפּט צו השכלה, צו בילדוננ, און די יוננע האָבן זיי פאַרפירט אין די ווערקשטעלן. און מען קאָן נישט זאָגן, אַז איין גרופּע האָט זיך באַצױגן צוֹ דער אַנדערער מיט גרויס טאַלעראַנץ.

דער חפידישער יונגערמאן האָט זיך געדרייט מון איין גרופּע צו דער אַנדערער, צונעהערט זיך צו די נעשפּרעכן. פאָרן לערער חורוויץ האָט ער געהאָט נרוים יראת-הכבוד און געװאָלט ביי אים עפּעס פרעגן. נישט נע- וואַנט זיך, ביז ענדלעך האָט ער זיך נעמוטיקט, צונעגאננען צום לערער מיט נרויס דרך-ארץ און נעפרענט אין דער שטיל:

--- זייט מיר מוחק, פּאַניע חורוויץ, איך האָב אייך געװאָלט עפּעס פדעגן. איך הער זיך צוֹ צוֹ אייערע רייד, אוודאי איז עס שיין און רעכט, יושר אין אַ גרויסע זאך. איך האָב אָבער געװאָלט ויסן, איך האָב נע- ואָלט פרענן ווענן אַן ענין.

דער לערער הורוויץ, װאָק האָט צו אַלע זאַכן און מענטשן אויף דער וועלט אַרױסנעוויזן א באַווונדערונגס-ווערטע געדולד פון אַ לערער, אַ חוץ צו , ציוניזם" און , ציוניסטן", האָט דעם חסידישן יונגנמאן מקרב געווען, מוט אים צונענעבן.

--- אדרבח, פרענט,

--- איך װאָלט נאָר געװאָלט וויסן איין זאַך. נאָך אייך נאָך, איך מיין, נאָך אייער אמונח, אין דאָ חלק לעולם הבא, אָדער עס איז נישטאָ? אין דאָ שכר ועונש אויף יענער וװועלט, אַדֶער ס'איז נישטא? וענן אַלעם האָב איך נעהערט ביי אייך רעדן. נאָר ווענן דעם עיקר, װעגן דעם גריסן תכלית, ווענן ,באחרית הימים/", האָב איך גאָרנישט נעהערט ביי אייך רעדן,

דער לערער איז שטיין נעבליבן. אויף אַזאַ פראַנע האָט ער זיך נישט געריכט. דער לערער האָט דעם יונגנמאן נגענומען אין א וינק? אַרײן, אַוועקנעזעצט זיך מיט אים, און האָט פאַר אים אויסגענוצט זיין גאַנצע לערערשע געדולד. ער איז אויך אַריינגעפאַלן אין א גמראניגן, מיט זועלכן דעם יונגנמאנס טאָן האָט אים אַנגעשטעקט.

110

ש ? ו|ו ם אַ שׁ

-- אַלץ, װאָס מיר ווייסן, -- זאָגט דער לערער, -- איז וועגן דער וועלט. פון דער צווייטער װעלט איז נאָך קיינער נישט צוריקנעקומען אונדז זאָגן, אויב זי איז דאָ. נאָר, יוננערמאַן, ווען מענטשן װעלן זיין אַזױ קלוג און געבילדעט, ווען די חכמה ועט זיך צעניסן איבער דער וועלט וי אַ ים, גויבט מיר, װעלן מיר נישט דאַרפן ערשט גיין אויף דער צווייטער װועלט זוכן דעם גך-עדן. אַלע מענטשן ועלן זיין וי ברי- דער; עס ועלן פאַרשװינדן די נאַציעס, אָפּנעמעקט ווערן די נרענעצן. איין מענטש װועט דערקענען דעם צוייטן. , באחרית הימים" וועט דער גן-עדן זיין אויף דער וועלט,

דער חפידישער יוננערמאַן האָט אויסגעהערט פרום דעם לערערם רייד און געשאַקלט זיך דערביי אין עקסטאַז, און דערנאָך זייער, זייער טרויעריק געװאָרן און געזאַנגט צום לערער מיט אַ קרעכץ און באַדױערן:

--- אַז נישט פון יענער וועלט, װאָס באַדאַרף מען ווידער דעם גאַנצן עסק? די וועלט, --- זאָגט ער מיט חוזק, --- איז אויך אַ וועלט, פון וועל- כער עס לוינט זיך צו רעדן?!

קאַפּיטל 11 נייע ומירות

אַמאָל אין אַנדערע יאָרן, האָט מען אין די פרייטיקדיקע אֶונטן ביים לערער הורוויץ פאָרגעלעזן פון די פּוילישע קלאַסיקער: מיצקע- וויטשן, קראַשינסקיס תחלים. אָרזשעשקאָװאַ איז געווען אַ געטין. די לעצ- טע יאָרן אָבער האָבן די נייע יונגעלייט פאַרטראָגן צום לערער אין הויז די יידישע ליטעראַטור, אין די פרייטיקדיקע אַװונטן לעזט מען שוין פאָר פּרצן און אַנדערע יידישע שרייבער. פּרץ איז געװאָרן דער אָפּנאָט אנ" שטאט אָרזשעשקאָװאַ. אָבער די יידישע ליטעראַטור האָט לעת-עתה נאָר נעפונען איר אָרט ביי רח?-לאהן אין קיך, אינעם עס-צימער האָט נאָר גע" הערשט די פּוילישע ליטעראַטור. אַמאָל האָט מען אין די זונטיקדיקע אָװונטן געזונגען לידער, זענען די זינגער געווען דער אַלטער דור: דער לערער, זיין פריינט זלמן, און געזונגען האָט מען העברעאישע לידער. האָט

וו אַ ר ש ע 111

מען אַמאָל דערמאַנט אַ יידיש ליד, איז עס געווען אַן אַפּיקורסיש, ווו מען האָט זיך אָפּגערעכנט מײטן רבין. היינט האָבן די חכרח כאַליאַסטרע פאַר- שלעפּט צום לערער אין די פרייטיקדיקע אָוונטן גאָר גאַנץ אַנדערע לידער, וועלכע דער עלטערער דור -- דער לערער און זיין פריינט --- האָבן נישט גערן. דערפּאַר קלויבט מען זיך צונויף ביי רח?-לאהן אין קיך.

רח?-לאה איז אַריין אין איר ריכטיקער ראָלע. זי טיילט טעפּלעך טיי מיט שטיקער קוכן, װאָס זי האָט ביײיטאָג, צוליב דעם דאָזיקן צוועק, אָנגע- באַקן. איטשעלע, װאָס איז אַ מזיק אויף זינגען, ברענגט יעדן פרייטיק-צו- נאַכטס צוֹ רחלדלאהן אין קיך אַן אַנדער ליד פון דער ווערקשטעל. מען זיצט אַרום אויף קליינע קיך-בענקלעך, אַמאָל אויף דער פּאָדלאָגע (רחל- לאה מיט דער ברייטער שירץ און ליכטיקן פּנים, אין מיטן), איטשעלע הייבט אָן און אַלע העלפן-צו. עס איז דאָ דער , זשאַכלינער", װאָס אַלין קאָן ער נישט זינגען, מאַכט ער מיטן לאָמען הענט? װי אַ קאַפּעלמײם- טער; דער יונגערמאַן פון , פּאַן קוויאַטקאָווסקי?; היינט האָט זיך אויך פּאַרקליבן מירקין; רחל-לאהס קינדער --- די מיידלעך און דער נימנאַ- זיסט. דער לערער הורוויץ האָט טאַקע דערפון גרויס ענמת-נפש, װאָס דורך דעם יידיש רעדן אין זיין חויז, װאָס די יונגעלייט פאַרשלעפּן, מאַכן זיי קאַליע די קינדער דעם פּוילישן אַקצענט. נאָר העלפן קאָן ער זיך שוין נישט. ער זעט, אַז די צייט איז שטאַרקער פון אים. און ער האָט אויפנץ- געבן דעם קאַמף. אַלײן האַלט ער זיך אָבער שטאָל און אייזן.

איטשעלע זינגט איין ליד נאָך דעם אַנדערן. צוערשט די פאָלקס- לידער, װאָס זענען געװאָרן אַזױ פּאָפּולער ביי רחל-לאהן אין קיך; דער- נאָך די רעװאָלוציאָנערע לידער, איבערהויפּט דאָס וינ-ליד, װאָס אין געװאָרן אַזױ באַליבט אין די װוערקשטעפן;

,דו זאָלסט, מיין קינד,

שטיין פּאַר דיינע ברידער,

וועלכע גייען אין קאַמף פאַר רעכם. דו זאָלסט, מיין קינד,

העלפן שטירצן נידער

הערשער, הענקער, אומרעכט".

112 ש לום אַש

דאָס מאָל אין עס נעווען אַ לאָדזשער וועבער-ליד, װאָס איטשעלע האָט מיטגעבראַכט, װאָס האָט געמאַכט א גרויסן רושט:

,רוסלאַנד, מיר וועבן תכריכים פאַר דיר,

א דרײפּאכיקע קללה

אין זיי וועבן מיר.

מיר וועבן, מיר וועבן תכריכים פֿאַר דיר איצט".

אאעעא יי א דיי עי יי טי יע

| די לידער צינדן-אַן די נעמיטער. רחל-לאה וװוערט אויפגעברויזט, קאָן זיך נישט צוריקהאַלטן, און קאָמאַנדעװעט אַליין מיט די הענט. דער , זשאַכלינער" שטיינט אויף די העכסטע אָקטאַװע, און פאַלט שטענדיק אַרױס פון טאָן און בלייבט-איבער דער לעצטער. דער גימנאַזיסט, וועל- כער האָט זיך ערשט לעצטנס אויסנעלערנט יידיש, קייעט שווער די ווער- טער, און דאָס װאָס ער קאָן נישט דערזאָגן, ברומט ער מיטן נגון.

דערנאָך קומט דאָס האַרצרײיסנדיקע: , פּראָלעטאֿרישע שוועסטער טיינע, ווער האָט גערויבט די ערע דיינע? ווייל דיך האָט די נויט געטריבן,

די נוים.

== * 55 ייט = יט יי ת עטאט ארי א יע וט

דו ביסט געגאַנגען אַרבעט בעמן,

האָבן זיי דיך געטרעטן,

א קרבן האָבן זיי פון דיר געמאַכט, אוי, געמאַכט -"

פייט אי א 0 = 6 221 }1י, י.י - ידי

רח?-לאה קאָן זיך נישט איינהאַלטן, װישטיאָפּ אַ טרער מיט דער שערץ,

װואַ ר ש ע 112

און דאַן קומט די גרויסע נקמח. איטשעלע שטעלט-אָן -- און אַלע גאָך אים:

מראָנט-אַדױים די הייליקע פאָן

פון איר פינצטערן געצעלט,

מיר קומען צו נעמען נקמח,

צו באפרייען די נאַנצע וועלם.

שסטר רשא == וטסוט = גפלקיסירלולכט-- פשעקז יוא ,סגאט = תוליליללללו? === פקותרסישייש אט === יטיס

צו באַפּדרייען די אַרימע שקלאפן, וואָס ליידן הוננער און קעלט. די שמראַלן פון פרייהייט

זאָל זיי דינען

פֿאַר דעם אָפּפּער, װואָם זיי האָבן געץשטעלט".

דערווייל, ווען אין דער קיך אַרום רח?-לאהן ווערן געזונגען די שרעק- לעכע ווערטער. זיצן די צוויי פריינט, דער לערער חורוויץ מיט קעניגשטיי- נען, אין וווינצימער ביי דעם שרענקעלע ספרים, װאָס זיי ביידע קוקן- דורך, און זענען פאַרנומען אין אַן ערנסטן שמועס,

--- דו װוייסט, װאָס איך על דיר זאָנן, שלמה, --- רופט זיך אָן צו אִים זיין פריינט, -- איך האָב ביי מיר אָפּנעמאַכט, באַלד נאָך פּסח, אם ירצה חשם, (זיי קאָנען זיך דערפון נישט אָפּגעוװוינען), װעל איך זיך אַראָפּלאָזן, צוערשט אַלֵיין. --- איך על זען, אפשר על איך זיך קאָנען צו עפּעס דערשלאָגן.

דער לערער קוקטאָן זיין פריינט פאַרוװונדערט. ער שפּאַרט זיך שוין נישט מיט אים. אינעם טאָן דערפילט ער די ערנסטקייט -- קוקט אים אָן פאַרווונדערט און מיט באַדױערן:

--- און װאָס רעכנסטו דאָרט צו טון? דאָרט